Ogólny porządek nabożeństw wielkopostnych – według dni tygodnia

Jesteśmy w drugim tygodniu Wielkiego Postu, zatem pora napisać o nabożeństwach wielkopostnych w ogólności 😉 W tym tekście będzie o dniach tygodnia, zaś w następnym krótki, prosty opis dla laika o strukturze wielkopostnych nabożeństw (tutaj jest ten wpis).

10453

Poniedziałek, wtorek, czwartek: dni zupełnie aliturgiczne, czyli bez sprawowanej Liturgii, nawet bez udzielania Eucharystii. Jedynie jeśli w te dni przypadnie święto Zwiastowania lub męczenników sebastyjskich (czasem też inny ważniejszy święty – to zależy od lokalnej praktyki), to sprawuje się Liturgię wieczorną: w pierwszym przypadku św. Jana Chryzostoma, zaś w drugim św. Grzegorza Wielkiego, czyli Uprzednio Poświęconych Darów. Poniedziałek poświęcony jest Mocom Bezcielesnym; w ramach trójpieśni na jutrzni śpiewa się pieśń 1, 8 i 9 razem z ich kantykami biblijnymi. Wtorek poświęcony jest św. Janowi Chrzcicielowi (Poprzednikowi); w ramach trójpieśni na jutrzni śpiewa się pieśń 2, 8 i 9. Czwartek poświęcony jest apostołom i arcypasterzom, których symbolizuje szczególnie św. Mikołaj; w ramach trójpieśni na jutrzni śpiewa się pieśń 4, 8 i 9.

Najpierw jest wielkopostna jutrznia, potem wielkopostne godziny kanoniczne (tzw. czasy – pierwszy, trzeci, szósty i dziewiąty), wreszcie wieczernia nieraz z litiją za zmarłych (taka skrócona panichida), a potem wielkie powieczerze.

Środa: porządek identyczny z powyższym, z wyjątkiem tego, że nie ma zwykłej wieczerni, lecz jest Liturgia Uprzednio Poświęconych Darów. Ponadto w środę piątego tygodnia Wielkiego Postu odmawiane jest małe, a nie wielkie powieczerze. Hymny, tak samo jak i piątkowe, mają pewne aspekty cierpień Chrystusa, z racji tego że środa to pamięć o zdradzie Judasza, zaś piątek o Męce i śmierci Chrystusa. W ramach trójpieśni na jutrzni śpiewa się pieśń 3, 8 i 9.

Piątek: prawie to samo co środa, z wyjątkiem tego, że w ramach trójpieśni na jutrzni śpiewa się pieśń 5, 8 i 9, a w tradycjach południowych (grecka, arabska, macedońska, bułgarska, albańska, część Amerykanów i wszędzie tam, gdzie są misje tych jurysdykcji; zdaje się oprócz Rumunów i na pewno oprócz Serbów, nie wiem, jak jest z Gruzinami) jest małe powieczerze razem z Pochwałami ku czci Bogurodzicy.

W tradycji polskiej zachowało się gdzieniegdzie ludowe śpiewanie tzw. Kriestnoj Pieśni – tworu niezgodnego z prawosławnym podejściem do Wielkiego Postu, wedle którego nie jest to czas pasyjny, i powstałego pod wpływem zachodnim, na wzór Drogi Krzyżowej czy Gorzkich Żali. Ale osobiście nie mam nic przeciwko temu, by wierni prywatnie, nie zaniechując właściwych nabożeństw wielkopostnych, gromadzili się i to śpiewali, bo oprócz treści, ten utwór (swoiste nabożeństwo?) nie zawiera elementów wielkotygodniowych, a to dopiero byłoby poważne naruszenie.

W powyższe dni wg przepisów monasterskich nie powinno się spożywać nawet potraw na oleju, a w tradycjach południowych nic do południa lub piętnastej, chyba że jest Liturgia – to dopiero po niej. Światła raczej zgaszone, zapalane w piątek wieczór po Liturgii UPD. Czasem nawet czarne szaty liturgiczne, przeważnie jednak fioletowe (czarne zostawia się na Czysty Tydzień – i to też tam często jest fiolet; oraz na Wielki Tydzień).

Sobota: jutrznia zwyczajna jak na sobotę, czyli m. in. z Eulogitariami za zmarłych, jednak z pewnymi zmianami: zamiast wersetów Bóg i Pan przed troparionem dnia śpiewa się Alleluja, które w rycie bizantyjskim na jutrzni oznacza okres postny i/lub modlitwę za zmarłych. Ponadto, nie śpiewa się całego kanonu, a czwórpieśń na daną sobotę, która obejmuje pieśni od 6 do 9. Są też oczywiście specjalne wielkopostne teksty danej soboty. Jedynie jutrznia pierwszej zawiera wersety Bóg i Pan i pełny kanon, ponieważ to Sobota św. Teodora Tyrona; z kolei jutrznia ostatniej, piątej soboty wielkopostnej ma specjalny przebieg, ponieważ to Sobota Akatystu, o czym więcej tutaj. Jutrznia łączy się z pierwszą godziną, na której jest czytany specjalny  postny tropariom; godzina kanoniczne trzecia i szósta zwykłe, celebrowane przed Liturgią. Boska Liturgia św. Jana Chryzostoma, przy czym w niektórych tradycjach ludzie więcej na niej klęczą i biją pokłonów, niż w czasie zwykłym. Dołączone są modlitwy za zmarłych, ewangeliczne czytania potwierdzają Boskość Chrystusa oraz przybliżają Jego naukę o zmartwychwstaniu: dzieje się to nie tylko w kontekście wspomnienia zmarłych, ale i wielkopostnego przygotowania nas do wydarzeń Wielkiego Tygodnia. Po Liturgii bywa panichida (zwłaszcza w drugą, trzecią i czwartą sobotę Wielkiego Postu), bo to dzień szabasu – odpoczynku Boga i po stworzeniu, jak i Chrystusa w grobie. Wieczernie mała (właściwie tylko w praktyce monasterskiej, i to nie wszędzie) i wielka (praktyka w większości parafii) już niedzieli. Ta wieczernia nie różni się od zwykłej niedzielnej poza tekstami.

Światła zapalone, w monasterach dozwolony olej, szaty liturgiczne – fiolet lub nawet jaśniejsze. Na wschodniej słowiańszczyźnie melodie zmienione z wielkopostnych na zwyczajne.

Niedziela: jutrznia niedzielna, jednak ze zmianą hymnów zmartwychwstania po Ewangelii na hymn Pokajania drzwi otwórz mi (cs. Pokajananija dwieri otwierzi mi), tutaj nagranie w języku cerkiewnosłowiańskim:

Niedziela to jedyny dzień tygodnia w Wielkim Poście, kiedy śpiewa się hymny z oktoichu (system ośmiu tonów, które zaczyna się liczyć od Niedzieli o Tomaszu – tydzień po Wielkiej Nocy – a trwa do piątej niedzieli Wielkiego Postu włącznie; to kwestia nie tylko melodii, ale i przypisanych tekstów do każdego z tonów, zarówno na niedziele, jak i pozostałe dni tygodnia; po niedzieli ósmego tonu następuje liczenie od nowa, cykl ten) na wieczerni (tej z soboty), jutrzni oraz małym wejściu na Liturgii. Zarazem oczywiście każda z tych niedziel, jako że ma swoje przesłanie, to ma swoją hymnografię.

Pierwsza godzina kanoniczna od razu po jutrzni. Godziny trzecia i szósta – zwyczajne przed Liturgią.
Boska Liturgia św. Bazylego Wielkiego (poza tymi pięcioma wielkopostnymi niedzielami sprawowana jeszcze na pięć innych okazji w ciągu roku).

Wieczernia już wielkopostna, w tradycji arabskiej nazywana khuszujji, czyli „budząca bojaźń”, „zatrważająca”. W tradycjach wschodniosłowiańskich od mniej więcej 3 wieków w ramach tej wieczerni sprawowane jest nabożeństwo Pasji (z wyjątkiem trzeciej niedzieli Wielkiego Postu, kiedy jest Akatyst do Świętego Krzyża), które zawiera elementy wielkotygodniowe w postaci Ewangelii, ustawienia Golgoty na środku, śpiewu hymnów wielkotygodniowych, zapalonych świeczek jak na wielkopiątkowej jutrzni – to jest niekanoniczne, bo do tych wydarzeń dopiero się przygotowujemy, a zwłaszcza Ewangelia, a też i hymny, niejako te wydarzenia urzeczywistniają.

Światła zapalone, kolor liturgiczny fiolet lub jaśniejszy, wg przepisów monasterskich dozwolony olej, świeccy często mają błogosławieństwo na rybę.

Tu też uwaga co do modlitw codziennych świeckich: wiadomo, że każdy prawosławny powinien odmawiać tzw. modlitwy poranne i wieczorne, a jak w jak bardzo pełnej wersji – to zależy od ustaleń ze swoim ojcem duchowym. Można do nich wprowadzać pewne modyfikacje w związku z okresem liturgicznym (np. w Okresie Pięćdziesiątnicy to wręcz konieczne), typu troparion danego dnia, wielkopostna modlitwa św. Efrema Syryjczyka z pokłonami w Wielkim Poście a może i w czasie innych postów wielodniowych itp.

Pamiętajmy jednak, że pierwotnie cykl nabożeństw dobowych, zawartych w książce liturgicznej o tytule Czasosłow, obejmował wszystkich. Potem to się uprościło, że tak naprawdę modlitwy wieczorne i poranne to kompilacja modlitw z powieczerza, połunoszcznicy i jutrzni. To znaczy, w niektórych tradycjach, m. in. greckiej czy arabskiej (z pewnymi różnicami pomiędzy innymi) do dzisiaj wierni wieczorem nie modlą się tą kompilacją zwaną „modlitwami wieczornymi”, lecz po prostu powieczerzem. Co więcej, tradycja antiocheńska (czyli arabska) przewiduje też modlitwę „w ciągu dnia” (tj. około południa), której składowymi są naczało (modlitwy początkowe), fragment(y) szóstej godziny kanonicznej i modlitwy końcowe.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s