II Niedziela Wielkiego Postu – św. Grzegorza Palamasa

Druga niedziela Wielkiego Postu to Niedziela św. Grzegorza Palamasa. Ma ona różnorodną treść, co jest wynikiem pewnych zaszłości historycznych oraz mieszania się różnych wpływów poszczególnych tradycji liturgicznych tak wschodnich, jak i zachodnich.

2Saint Gregorypalamas

Niedziela ta w obecnym kształcie istnieje najkrócej ze wszystkich wielkopostnych w tradycji bizantyjskiej. Najbardziej pierwotną tradycją było czytanie w II niedzielę Wielkiego Postu Ewangelii o Przemienieniu Pańskim, które dokonało się na 40 dni przed Ukrzyżowaniem, a więc właśnie  mniej więcej w tym czasie. Przemienienie miało miejsce po to, by uczniowie widząc Chrystusa pojmanego, cierpiącego i umierającego nie zwątpili w Jego Boskość i Posłannictwo, o czym mówi kontakion święta Przemienienia Pańskiego:
Na górze przemieniłeś się Chryste Boże,
i uczniowie na ile pojąć mogli, chwałę Twoją ujrzeli;
by widząc Ciebie krzyżowanego, zrozumieli Twe dobrowolne cierpienia.
Światu zaś głosili, że Ty jesteś prawdziwie jaśniejącą Światłością Ojca.

Jednak święto Przemienienia, z racji jego tryumfalnego – bardziej, aniżeli Zwiastowanie – i radosnego charakteru przeniesiono na 40 dni przed świętem Podwyższenia Krzyża obchodzonym 14 września, czyli na 6 sierpnia, zachowując zatem tę analogię i sens. Aczkolwiek tradycja łacińska samo czytanie na ten dzień zachowała, nawet w Novus Ordo, oto aklamacja przed Ewangelią na tę niedzielę w tradycji zachodniej (śpiew po angielsku i po polsku):

Z obłoku świetlanego odezwał się głos Ojca:
„To jest Mój Syn umiłowany, Jego słuchajcie”.

Jednak echo Boskiej Chwały, którą ukazał Chrystus w Swym Przemienieniu na Taborze, pobrzmiewa w Apostole dnia (Hbr 1,10 – 2,3). Zatem, po przeniesieniu święta Przemienienia (co mogło mieć miejsce w połowie IV wieku, jakiś czas po odnalezieniu Krzyża i ustanowieniu święta to wspominającego), w tradycji bizantyjskiej z tej niedzieli zrobiła się Niedziela o Synu Marnotrawnym, co po dziś dzień zachowują tradycje koptyjska i ormiańska. W bizantyjskim rycie zachował się kanon mówiący o tym – który jest czytany na jutrzni tej niedzieli jako pierwszy z Triody, wraz z kanonem św. Grzegorza Palamasa – jednakże samo czytanie ewangeliczne o Synu Marnotrawnym przeniesiono na drugą Niedzielę Przedpościa, i napisano na nią inny kanon poświęcony Synowi Marnotrawnemu.

Kolejna zmiana w przesłaniu tej niedzieli nastąpiła po kanonizacji św. Grzegorza Palamasa, który żył w XIV wieku. Dzięki tej zmianie przywrócono niejako treść Przemienienia Pańskiego, z dwóch powodów. Po pierwsze, św. Grzegorz Palamas nauczał o przejawianiu się Boskich Energii i możliwości ich dosięgnięcia, a przejawem tychże Energii było właśnie Przemienienie Pańskie na Górze Tabor; świętego Grzegorza zresztą określa się mianem „Głosiciela Światła Taboru”. Stychy na początku synaksarionu tej niedzieli to oddają:

Światłość świetlistego głosiciela teraz zaiste wielka,
Źródło światłości ku niezachodzącej kieruje Światłości.
Dla jego modlitw, Boże, zmiłuj się nad nami. Amen.

Po drugie, ta niedziela zyskuje specjalny kontekst przygotowawczy do ujrzenia czcigodnej Męki – prośba ta wielokrotnie przewija się w hymnach wielkopostnych – a także uczestnictwa w Świetle Zmartwychwstania, co też jest wspominane w tekstach nabożeństw Wielkiego Postu. Mówi o tym chociażby doksastikon jutrzni tej niedzieli:

Chodzącym w ciemnościach grzechu
zajaśniałeś światłością, Chryste,
w czasie wstrzemięźliwości,
i pokaż nam wonny dzień Twego cierpienia,
abyśmy śpiewali Tobie:
Powstań, Boże, zmiłuj się nad nami.

Chwalebne Przemienienie było przygotowaniem do Męki Chrystusa, a zarazem swoistym obrazem Światłości Jego Zmartwychwstania, a także tego, jak wygląda przebóstwiony człowiek: czyli będący w jedności miłości i zgodzie z Bogiem oraz bliźnim. A przecież to jest celem naszej wielkopostnej wędrówki, jak i ogółem, całego życia. Przebóstwienie, czyli zbawienie, możemy osiągnąć – jak to dokładnie wyłożył św. Grzegorz – dzięki praktyce hezychazmu, tj. postowi, modlitwie, medytacji (wyciszeniu), wyznając przy tym prawowierną wiarę, bo wtedy nie wpadniemy w pychę i/lub władzę sił nieczystych.

Stichera z jutrzni niedzieli św. Grzegorza Palamasa po arabsku

Błogosławione życie spędziłeś w świecie
i teraz radujesz się ze zgromadzeniami błogosławionych i łagodnych na ziemi,
jako łagodny żyjesz hierarcho Grzegorzu,
łaską zaś cudów stajesz się bogatym w Bogu,
którą dajesz czczącym Ciebie.

Zarazem niedziela ta stała się swoistą kontynuacją treści pierwszej Niedzieli Wielkiego Postu, tj. Tryumfu Ortodoksji, bowiem święty ten jest nazywany „Obrońcą Prawosławia”, i w drugim kanonie tej niedzieli, poświęconej temu świętemu, właśnie ten aspekt szczególnie się podkreśla.

Zeszłoroczna Liturgia – zaczyna się od końcówki jutrzni– Niedzieli św. Grzegorza Palamasa w jego rodzimym mieście: Tesalonikach (Grecja)

Czytanie Ewangeliczne (Mk 2, 1-12) jest z kolei o paralityku – to samo, co w tradycjach syryjskiej (aramejskiej) i indyjskiej.

Hymn w języku malajalam (Prawosławna Cerkiew Malankarska) na tę niedzielę:

Należy tu też nadmienić, że grekokatolicy mają problem z tą niedzielą, bowiem św. Grzegorz Palamas i zmiany w treści tej niedzieli poczyniono już dobry czas po Wielkiej Schizmie; czasem tę niedzielę zachowują w treści i nazwie, czasem zmieniają.

Kolejną liturgiczną ciekawostką jest to, że w grudniu 2013 roku metropolia Pireusu (Cerkiew grecka) na drugą niedzielę Wielkiego Postu ustanowiła również pamięć Ojców IX Soboru Powszechnego (1341-1351, Konstantynopol), który obalił herezję monoenergetyzmu, potwierdził naukę o św. Grzegorza Palamasa o Boskich Energiach, o dwóch energiach Chrystusa i ogółem hezychazm. Jego szczyt stanowi Modlitwa Jezusowa, tj. modlitwa serca: sprowadzenie dogmatu Bóstwa Chrystusa i prośby zmiłowania się najpierw do wypowiadanych słów: Panie Jezu Chryste, Synu Boży, zmiłuj się nade mną grzesznym, następnie do myślenia tymi słowami, aż wreszcie do serca, by trwało ono nieustannie w modlitwie, by żyło tymi słowami – dzięki temu człowiek może doświadczyć Światła Taboru.

Czotki, gr. komboskini, serb. brojanice, arab. al-misbaha – pomagają w przypominaniu sobie o nieustannej modlitwie (zwłaszcza Jezusowej), jej rytmie oraz liczeniu; stanowią również świadectwo prawosławia, czyli prawowiernego wyznawania Trójjedynego Boga

260232

Dlatego Metropolii Pireusu wspomina się na litiji i rozesłaniu Ojców, tj. uczestników IX soboru, śpiewa się nowopowstałe hymny na wieczerni i jutrzni, a ponadto czyta się krótki, dodatkowy synaksarion. Trzeba tu też wyjaśnić, iż choć oficjalnie uznaje się siedem soborów powszechnych, to w niektórych Cerkwiach lokalnych, m. in. greckiej i serbskiej, istnieje tendencja do poszerzania tej listy o ósmy i właśnie dziewiąty sobór.

ninth ecumenical synod

Arabska prawosławna pieśń paraliturgiczna na Niedzielę św. Grzegorza Palamasa:

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s