Święty i Wielki Piątek – liturgicznie

Wielki Piątek to dzień żałoby Cerkwi nad Jej Oblubieńcem, który zostaje zabrany z tego świata; to wyraża się w specyficznych nabożeństwach. Ponownie, skupię się na rycie bizantyjskim, z pewnymi elementami orientalnych tradycji.

1. Kolor szat liturgiczny to czarny. Nie jest sprawowana Liturgia, nawet nie udziela się Eucharystii – Tego Dnia to sam Chrystus składa ofiarę. Rzadko kiedy – i dotyczy to tak Wschodu, jak i Zachodu – wygłaszane jest kazanie na którymś z wielkopiątkowych nabożeństw. Tu po prostu słowa Ewangelii mówią same za siebie, i dotykają każdego choć trochę otwartego serca.

2. Wyjątkowa Jutrznia (zwana po słowiańsku Strasti Hospodnie) mająca formę czuwania, stąd po serbsku mówi się na nią właśnie Veliko Bdenije – Wielkie Czuwanie, zaś po ormiańsku Khavaroom, co również oznacza czuwanie, zdjęcie z Khavaroom:

0

To nabożeństwo, dopiero z biegiem czasu przypisane i podporządkowane jutrzni, rozpoczyna się późnym wieczorem w Wielki Czwartek, po spełnieniu Mistycznej Wieczerzy i wspomnianej postnej kolacji, by znowuż – wiernie odtworzyć te wydarzenia, i odpowiedzieć na prośbę Chrystusa, byśmy razem z Nim w tę Świętą i tragiczną Noc czuwali. Mówi o tym pierwsza antyfona tej służby: Panie, Panie, nie opuszczaj Mnie! (…), dusze oddajmy za Chrystusa! Oto śpiew tego hymnu w cerkiewnosłowiańskim, z polskimi napisami:

Jednak na początku tego nabożeństwa śpiewa się troparion Wielkiego Czwartku. Następnie czyta się dwanaście fragmentów Ewangelii przeplatanych odpowiednimi hymnami, stąd to nabożeństwo nazywa się również po prostu „12 Ewangelii”. Przed każdą Ewangelią, bijąc pokłon, śpiewa się  Chwała cierpieniom Twoim, Panie (audio), zaś po śpiewa się, także z pokłonem do ziemi Chwała wielkiej cierpliwości Twojej, Panie (audio).
W praktykach wschodniosłowiańskich, również w Polsce, wierni w trakcie czytania każdej z Ewangelii stoją na kolanach (klęczą) wstając tylko na hymny pomiędzy perykopami, natomiast na południowej Słowiańszczyźnie przybyli trwają w pokłonie do ziemi na czytanie każdego z fragmentów Ewangelii Pasyjnej.

1-copy.jpg

Pierwsze trzy Ewangelie mówią jeszcze o wydarzeniach wielkoczwartkowych, w tym pierwsza zawiera mowę pożegnalną zapamiętaną przez św. Jana – to doskonałe wprowadzenie do mających się zaraz wydarzyć rzeczy, dlatego też ta mowa nie jest czytana na Liturgii Wielkiego Czwartku. Również hymny – zarówno antyfony, jak i poetyckie katyzmy – śpiewane po tych Ewangeliach nawiązują jeszcze do późnowieczornych wydarzeń Wielkiego Czwartku, oto przykład jednego z nich w śpiewie cerkiewnosłowiańskim, z polskimi napisami:

Po tych trzech Ewangeliach zabiera się ikonę wielkoczwartkową, miejsce zostaje puste.

W trakcie śpiewu XV antyfony (Dziś wisi na Drzewie, cs. Dnies wisit na Drewie), przed szóstą Ewangelią – która jako pierwsza mówi o ukrzyżowaniu – wynosi się uroczyście Krzyż, który następnie jest osadzany na środku świątyni; praktykuje się to we wszystkich tradycjach oprócz niektórych wschodniosłowiańskich gdzie bywa, że Krzyż od samego początku tego nabożeństwa na stoi środku. Śpiew tego hymnu w cerkiewno-słowiańskim, polskie napisy:

Artykuł o tym hymnie, z tekstami polskim i cerkiewnosłowiańskim oraz nagraniami w różnych językach.

USA

orange_holy_thu_eve

Grecja

Wierni przez całe to nabożeństwo trzymają w rękach zapalone świece (poza tym panuje mrok) – na znak czuwania oraz tego, że Chrystus mimo tego wszystkiego nie utracił nic ze Swej chwały. Ponadto, w tradycjach słowiańskich po obydwu stronach krzyża stoją zapalone procesyjne latarnie, zaś w południowych, np. arabskiej, jest to 12 świec – kolejną się zapala przy czytaniu następnej Ewangelii.

7072781463_9c76651157_o.jpg

Nabożeństwo kończy się adoracją Krzyża: to znaczy, każdy przed opuszczeniem świątyni bije przed Krzyżem jeden lub trzy pokłony do ziemi, a następnie go całuje. Gdzieniegdzie obok Krzyża stoi kapłan, który namaszcza wiernych olejem na znak czuwania i błogosławieństwa.

3. Rano sprawowane są Królewskie Godziny Kanoniczne (cs. Carskie Czasy) – jeden z trzech razy w roku obok Wigilii Bożego Narodzenia i Wigilii Epifanii. Są one niezwykle rozbudowane, pod względem czytań i hymnografii: każda kolejna z czterech godzin, tj. pierwsza, trzecia, szósta i dziewiąta, ma swoją paremiję, tj. czytanie ze Starego Testamentu; apostoła tj. list apostolski; oraz Ewangelię – czyta się opis Męki Pańskiej już bez wydarzeń minionej nocy, po kolei według czterech Ewangelistów, zgodnie z układem w Biblii. Również dobór trzech psalmów do każdej z godzin jest nieco inny, niż w przeciągu całego roku. Układ jest następujący:

Pierwsza godzina: psalmy 5, 2, 21; paremija Za 11, 10-13; apostoł Ga 6, 14-18; Ewangelia Mt 27, 1-56

Trzecia godzina: psalmy 34, 108, 50; paremija Iz 50, 4-11; apostoł Rz 5, 6-10; Ewangelia Mk 15, 1-41

Szósta godzina: psalmy 53, 139, 90; paremija Iz 52, 13-15; 53, 1-12; 54, 1; apostoł Hbr 2, 11-18; Ewangelia Łk 23, 32-49

Dziewiąta godzina: psalmy 68, 69, 85; paremija Jer 11, 18-23; 12, 1-4 i 9-11 i 14-15; apostoł Hbr 10, 19-31; Ewangelia J 18, 28 – 19, 37

4. Wielka Wieczernia sprawowana popołudniem; może być nawet wcześniejszym – pomiędzy 12 a 15, ponieważ ta, jak większość nabożeństw wielkotygodniowych, jest tylko przypisana pewnej strukturze, i tak jednak zmienianej – w tym przypadku ma to oddać czas Ukrzyżowania i Śmierci Chrystusa, więc nie powinna zacząć się późnym popołudniem. W trakcie niej czyta się trzy paremije (Wj 33, 11-23; Hi 42, 12-17; Iz 52, 13-15 i 53, 1-12 i 54, 1), apostoła (1 Kor 1, 18 – 2, 2) oraz, już po raz ostatni, Mękę Pańską – jednak tym razem w ramach jednego czytania ewangelicznego, to kompilacja różnych Ewangelii (tutaj str. 74-76) – podobnie jak na Liturgii Wielkiego Czwartku.

Wieczernia ta nazywana jest także nabożeństwem „zdjęcia z krzyża” – w tradycjach greckiej, macedońskiej czy arabskiej rzeczywiście zdejmuje się wizerunek Chrystusa z krzyża. USA:

z16917873218_51e5e7cda4_k

Jordania:

Zaś we wszystkich tradycjach na koniec tego nabożeństwa ma miejsce tzw. wynos płaszczenicy (płótno przedstawiające Chrystusa w grobie), która jest umieszczana na przygotowanym na środku katafalku przy którym są krzyż oraz wiele kwiatów – prawdziwy grób, Grób Pański.

phoca_thumb_l_dsc_0927.jpg

Zanim jednak płaszczenica zostanie wyniesiona, śpiewa się hymn Ciebie, który odziewasz się (cs. Tebe odejuszczagosja), który wyraża troskę człowieka – jak ma pochować samego Boga?…

Ciebie, który odziewasz się światłością jak szatą,
Józef z Nikodemem zdjąwszy z drzewa,
widząc martwego, nagiego i nie pogrzebanego,
gorzkimi z serca zalewał się łzami i łkając mówił:
„Biada mi, najsłodszy Jezu!
Gdy przed chwilą słońce ujrzało Ciebie wiszącym na krzyżu,
przyoblekło się w mrok, a ziemia zatrzęsła się z bojaźni
i zasłona świątyni rozdarła się.
Oto teraz widzę Ciebie, któryś za mnie podjął dobrowolną śmierć.
Jakże mogę pogrzebać Ciebie, Boże mój?
Jakim całunem mam Ciebie owinąć?
Jakimi rękoma można dotknąć niezniszczalnego Twego Ciała?
Jakież pieśni będę śpiewał przy Twoim pogrzebie, o Miłosierny?
Wysławiam Twoje cierpienia,
opiewam w pieśniach
pogrzeb Twój ze Zmartwychwstaniem, wołając:
Panie, chwała Tobie!”

Potem, przy śpiewie troparionu Dostojny Józef (cs. Blagoobraznij Josif) następuje wynos płaszczanicy.

Dostojny Józef z drzewa zdjął przeczyste Twoje ciało,
całunem czystym owinął
i wonnościami namaściwszy w nowym złożył grobie.

Koptowie, jak przystało na potomków starożytnych Egipcjan, do tego balsamują przy śpiewie hymnu Golgota.

Każdy wierny podchodzi do płaszczenicy, by oddać cześć Chrystusowi spoczywającemu w grobie. Dopiero po pokłonieniu się płaszczenicy można napić się wody – bo, jak przypominam, od wielkoczwartkowego wieczoru aż do poranka Paschalnego nie powinno nic się jeść, chyba że ktoś jest słaby, to może np. chleb.

26619041582_4477a35b16_o

Przy całowaniu płaszczenicy śpiewany jest hymn Przyjdźcie, błogosławmy Józefa (cs. Priidite ublażim Josifa), który będzie wykonany również na koniec jutrzni Wielkiej Soboty. Oto ten hymn w cerkiewno-słowiańskim z polskimi napisami:

Powyższy hymn w śpiewie rumuńskim:

5. Powieczerze ze śpiewem Kanonu o Ukrzyżowaniu i Płaczu Bogurodzicy – w tradycji serbskiej czy macedońskiej często jest on wykonywany przez kobiety w specyficzny, lamentacyjny sposób.

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s