Porządek liturgiczny Nocy Paschalnej

Wpis późniejszy, aniżeli jedenasta godzina (patrz Homilia Wielkanocna św. Jana Chryzostoma) w wyniku różnych czynników. Aczkolwiek przez swą długość, bogactwo i nade wszystko treść, warty oczekiwania ;P

Podam tu schemat, jak wygląda służba (de facto cykl nabożeństw) Nocy Paschalnej w rycie bizantyjskim; aczkolwiek należy tu zaznaczyć, iż tzw. zautrenia i początek jutrzni dosyć podobnie wyglądają w różnych rytach wschodnich.

I POŁUNOSZCZNICA PASCHALNA
O tej pisałam we wpisie Koniec Wielkiej Soboty = Koniec Triody Postnej, więc pozwolę sobie tylko zalinkować 😉 Grunt, że zaczyna się o około 23, przed północą.

II ZAUTRENIA
Od niej rozpoczyna się korzystanie z drugiej księgi liturgicznej, tzw. Triody Kwietnej lub Pentekostarionu, której treść obejmuje okres od Paschy do Niedzieli Wszystkich Świętych.
1. Śpiew hymnu Przyjdźcie otrzymać Światłość [we wszystkich tradycjach oprócz niektórych wschodniosłowiańskich], wierni zapalają od kapłana świece [wszędzie]

Ten hymn śpiewany jest dopóki dopóty wszyscy nie zapalą świeczek.

2. Okadzenie ołtarza, śpiew trzykrotny kapłanów, za każdym razem głośniejszy, hymnu (cs. Woskresenije Twoje):
Zmartwychwstanie Twoje Chryste Zbawicielu, aniołowie opiewają na Niebiosach,
i nam na ziemi, pozwól czystym sercem Ciebie wychwalać.

Stopniowo zapalają się wszystkie możliwe światła świątyni, a nie tylko te trzymane przez wiernych. Zostaje zdjęta/zsunięta zasłona ołtarzowa, otwierają się carskie wrota, jak odwalenie kamienia otwiera pusty grób. Carskich wrót od tego momentu nie zamyka się aż do Paschalnej Soboty! Otwarte wrota ikonostasu - symbol kamienai odwalonego od grobu.jpg

Krzyż (gdzieniegdzie mający drugą stronę, przedstawiający nie Ukrzyżowanie, ale Zmartwychwstanie, i w tę stronę odwrócony), Icoana_Învierii_Pr_Mihail_pictură_pe_Cruce
latarnie, chorągwie i ikona Zmartwychwstania (tj. Zstąpienia do Otchłani) na czele, ChomikImagesvapotem kapłani i za nimi wierni wychodzą z cerkwi, rozpoczynając paschalną procesję. W trakcie niej dzwony mają bić szybko, mocno i długo.2P20160501-PAL_6170-1200.jpg

Lud wierny śpiewa Zmartwychwstanie Twoje, jakby ostatni raz jeszcze nieco w pokajaniu prosząc o ujrzenie i dostąpienie Paschy Chrystusowej. To procesja jednak bardziej medytacyjna. Świątynię okrąża się trzy razy.

III JUTRZNIA PASCHALNA
1. Zamknięte drzwi cerkwi, wszyscy zgromadzeni przed nią. W większości tradycji (niestety nie wschodniosłowiańskich, przez co w Noc Paschalną nie ma Ewangelii Zmartwychwstania, sic!) następuje czytanie Ewangelii Mk 16, 1-8.

Następnie kapłan donośnie, jak na początku każdej jutrzni, śpiewa, kadząc: Chwała Świętej i Współistotnej, i Życiodajnej, i Niepodzielnej Trójcy, w każdym czasie, teraz i zawsze, i na wieki wieków. Chór odpowiada: Amen.
Trzykrotny śpiew troparionu Paschy, potem troparion Paschy śpiewany do każdego z czterech paschalnych wersetów.
W większości tradycji po tym od razu następuje pierwsza ektenia jutrzni, zaś u wschodnich Słowian – niestety przy niej się wchodzi do cerkwi (to takie mniej tryumfalne).

W tradycjach arabskiej, aramejskiej, koptyjskiej, często też rumuńskiej, serbskiej i bułgarskiej (a zatem macedońskiej; gruzińskiej chyba też), a także wśród Greków na Świętej Górze Athos, podobno też wśród niektórych Rusinów z Zakarpacia ma miejsce szczególny obrzęd otwarcia drzwi cerkwi – jest on identyczny z przebiegiem takowego przy konsekracji nowej świątyni.

Kapłan na zewnątrz cerkwi woła, stukając w jej drzwi:
Podnieście wasze bramy, władcy; niech podniosą się odwieczne bramy, i niech wejdzie Król chwały!
Osoba wewnątrz odpowiada:
Któż jest tym Królem chwały?
Kapłan:
Pan mocny i potężny, Pan mocny w wojnie. Podnieście wasze bramy, władcy; niech podniosą się odwieczne bramy, i niech wejdzie Król chwały!
Osoba wewnątrz:
Któż jest tym Królem chwały?
Kapłan:
Pan mocny i potężny, Pan mocny w wojnie. Podnieście wasze bramy, władcy; niech podniosą się odwieczne bramy, i niech wejdzie Król chwały!
Osoba wewnątrz:
Któż jest tym Królem chwały?
Kapłan:
Pan Zastępów – On jest Królem chwały!

Bywa, że ten dialog jest nie mówiony czy melorecytowany, ale wręcz śpiewany – są nagrania takowe w śpiewach staroserbskim czy starobułgarskim, a tutaj: po grecku i łacinie:

Dla Arabów ta ceremonia to jeden z centralnych punktów Paschalnego Nabożeństwa, tutaj trochę humorystycznego podejścia:

Należy też zaznaczyć, iż często przy katedrach w Grecji, Albanii, Bułgarii, Rumunii czy USA na tę całą część opisaną tutaj montowane są specjalne platformy (sceny) z ikoną Zmartwychwstania dla biskupa, kleru i chóru, do tego odbywa się pokaz fajerwerków.

phoca_thumb_l_dsc_8378.jpg

Następuje otwarcie drzwi cerkwi, wszyscy wchodzą do środka, śpiewając Kanon Paschy. Zazwyczaj ten śpiew – niezależnie od tradycji – zaintonowany jest przez głównego celebransa.

 

2. Po wejściu do cerkwi w niektórych tradycjach (zwłaszcza Arabowie) trącane są żyrandole/panikadiła.
Śpiew Kanonu Paschy autorstwa św. Jana Damasceńskiego (VIII wiek) na ton pierwszy – to ostatnia większa zmiana w nabożeństwie Nocy Paschalnej w tradycji bizantyjskiej.

Powinien być on śpiewany na tej zasadzie, że irmos, a potem tropariony każdej pieśni śpiewane są najpierw przez prawy chór, a potem lewy (czyli np. męski, a potem żeński), by potem przy katabasjach (katabaza=schodzenie się; w przypadku Kanonu Paschy katabasja są identyczne treściowo z irmosem) chóry się zeszły, i zaśpiewały je razem.
Ten kanon jest bezwzględnie śpiewany, nie czytany – ta wyjątkowość odnosi się bardziej do wschodnich Słowian, bo w reszcie tradycji kanony i tak bardziej się śpiewa, aniżeli czyta czy melorecytuje.
W tradycjach słowiańskich wezwaniem po każdym troparionie jest Chrystus powstał z martwych!, zaś w pozostałych Chwała Twemu Świętemu Zmartwychwstaniu!. Też śpiewane, a nie melorecytowane.

Po każdej pieśni kanonu śpiewany jest trzykrotnie troparion Paschy, w tradycjach południowych po troparionie śpiewany jest raz hymn Powstał Jezus z grobu (cs. Woskres Iisus ot groba), który normalnie jest śpiewany na niedzielnej jutrzni po Ewangelii, jednak od początku Przedpościa (czyli od 71 dni) w ogóle go nie było. Na północy ten hymn śpiewany jest tylko po szóstej pieśni.

Po zakończeniu każdej pieśni i troparionu Paschy jest wygłaszana krótka ektenia (to też osobliwość, bo na inne okazje takowa raczej jest wygłaszana tylko po trzeciej, szóstej i dziewiątej pieśni kanonu); bywa praktyka, że każda z tych ektenii jest wygłaszana w innym języku (na znak kosmicznego tryumfu wiary), lub przynajmniej wezwanie kapłana ją podsumowujące jest po każdej pieśni w innej mowie.

Przy każdej pieśni inny kapłan wychodzi przed ikonostas z paschalnym trójświecznikiem w ręku, i okadzając wiernych, woła Chrystus zmartwychwstał! (cs. Hristos woskrese!), a zgromadzeni odpowiadają mu Prawdziwie zmartwychwstał! (cs. Woistinu woskrese!). To znak Chrystusa wychodzącego z grobu i objawiającego się co jakiś czas w przeciągu 40 dni od Jego Zmartwychwstania. W niektórych tradycjach – zwłaszcza wschodniosłowiańskich – przy każdej pieśni kapłan wychodzi w szatach liturgicznych innego koloru.

YD1A6123

Rosjanie w trakcie Kanonu zmieniają szaty z białych na czerwone, bo… Czytając księgi liturgiczne, miast zinterpretować „krasnyje” jako „piękne”, zrozumieli, że to… „Czerwone”.

Po czwartej pieśni śpiewany jest ipakoj Niewiasty od Marii uprzedziły poranek (cs. Predwariwsza utro; nagranie audio mp3).
Po szóstej pieśni śpiewany jest kontakion Paschy Chociaż do grobu (cs. Aszcze i wo grob)

i ikos Przed słońcem niegdyś Słońce zstąpiło do grobu (cs. Jeże preżde solnca; nagranie audio mp3), potem powinien być przeczytany synaksarion Dnia, następnie śpiewany jest trzy razy hymn Zmartwychwstanie Chrystusa zobaczywszy (cs. Woskresenije Hristowo widewsze).

W niektórych tradycjach, zwłaszcza południowych, przy dziewiątej pieśni (albo przez cały kanon) kapłani przechodzą przez całą świątynię, i kropią wiernych wodą święconą.

3. Eksapostilarion Paschy W Ciele zasnąłeś (cs. Plotiju usnuw) śpiewany trzykrotnie. To zarówno w treści, jak i melodii, moment refleksji i zatrzymania się na jednak bardzo dynamicznym nabożeństwie.

Po tym są śpiewane cztery hwalitne stichery do wezwania Wszystko, co oddycha, niechaj chwali Pana! (cs. Wsjakoje dyhanije da hwalit Gospoda)– jak na każdej jutrzni.

4. Dwa chóry razem śpiewają stichery Paschy.

Ich ostatnia część, zaczynająca się od Chwała Ojcu, to doxastikon. W tym czasie kapłani powinni wyjść przed ikonostas z Ewangeliarzem i ikonami, i każdy wierny powinien podejść do nich, a potem jeden do drugiego, całując się trzykrotnie z pozdrowieniem Chrystus zmartwychwstał! Prawdziwie zmartwychwstał! Tu u staroobrzędowców:

To obrzęd analogiczny do tego, jaki uczyniliśmy w Niedzielę Przebaczenia Win wieczór na początku naszej wielkopostnej wędrówki, a zarazem powinien być to pierwszy pocałunek od co najmniej Wielkiej Środy.

13925119751_c879f5f5be_b
Istnieją dwie szkoły co do śpiewu na ten czas: pierwsza to długie (5, 10, a nawet 20 minut) aranżacje melodyczne śpiewu doxastikonu.

Druga to wielokrotny śpiew troparionu Paschy, który wieńczy ten doxastikon. Chodzi po prostu o to, by wszyscy zdążyli się ucałować/wycałować.

5. Czytanie Homilii Wielkanocnej św. Jana Chryzostoma (strony 7-8). W sumie to jedyny moment czytania obok synaksarionu w Paschalną Noc. Tutaj po angielsku, radzę posłuchać do końca – jak sami wierni angażują się w to czytanie:

Aczkolwiek trzeba przyznać, iż istnieje staroruska melodia (praktykowana np. przez staroobrzędowców rosyjskich) do tej homilii – tutaj nagranie audio.
Po tym jest śpiewany troparion ku czci autora tej homilii – to ewenement, gdyż przecież Wielki Tydzień i Tydzień Paschalny są w zasadzie poświęcone tylko Chrystusowi.
6. Rozesłanie (cs. otpust) paschalne – tj. miast zwykłe rozesłania ze świąteczną wstawką, kapłan melorecytuje cały troparion Paschy. Na koniec śpiewu troparionu Paschy w tym momencie śpiewamy: i nam darował życie wieczne, kłaniamy się Jego Zmartwychwstaniu na trzeci dzień!

IV CZASY PASCHY
W Tygodniu Paschalnym (inaczej Światłym Tygodniu) nie odmawia się godzin kanonicznych, ani powieczerza, ani połunoszcznicy – zamiast nich śpiewa się (nie czyta! chyba że w domu) tzw. Czasy Paschy (tutaj strona 9 po polsku; w tym miejscu w cerkiewno-słowiańskim, zapis grażdanką). Na cały ten tydzień wszystkim, również świeckim wiernym, te Czasy powinny zastępować rano modlitwy poranne, zaś wieczorem – modlitwy wieczorne. Również jeśli chodzi o prawiło przed Eucharystią, powinno być ono ograniczone do minimum – tylko 12 modlitw przed Priczastiem, bez kanonu przed Eucharystią.

V BOSKA LITURGIA PASCHALNA
Jeśli Jutrznia i Czasy nie skończyły się blisko świtania, to powinno się poczekać, i Liturgię sprawować już za dnia, rano (tak bywa w Serbii, Arabii). Jest to logiczne również dlatego, że bezwzględny post, obowiązujący od Wielkiego Czwartku wieczór, według kanonów apostolskich zostaje zerwany dopiero o porannym pieniu koguta w Świętą i Wielką Niedzielę.

1. Początek to trzykrotny śpiew troparionu Paschy i potem troparion ten do każdego z wersetów paschalnych z okadzeniem.

2. Ektenia, dwie antyfony Paschalne (w niektórych tradycjach południowych, a także przez Łemków śpiewane w większość niedziel zwykłych również), hymn Jednorodzony Synu.

Małe wejście ze śpiewem troparionu Paschy do czterech paschalnych wersetów. Potem śpiew ipakoju i kontakionu Paschy.

3. Zamiast trisagionu (Święty Boże) śpiew Wy wszyscy, którzyście ochrzczeni w Chrystusie, przyoblekliście się w Chrystusa, alleluja! (cs. Jelici wo Hrista). Nagranie audio mp3 po koreańsku.

4. Prokimen na ton 8 (czyli rozciągły, uroczysty) Oto dzień, który uczynił nam Pan! Rozradujmy się i rozweselmy weń! (cs. Sej Den, Jegoże sotworil Gospod! Wozradujemsja i wozweselimsja woń!), czytanie Apostoła (Dz 1, 1-8) – od tego momentu przez cały okres Świętej Pięćdziesiątnicy na Liturgii czytane są Dzieje Apostolskie, to również praktyka zachodnia. Wyjaśnia to metropolita Aleppo Paweł (Jazidżi): Święty Jan Chryzostom mówi: „Czy jest możliwym, by wskrzesić kogoś – tak jak to czynili apostołowie – w imię kogoś, kto jest martwy?…” To dlatego Cerkiew czyta Dzieje Apostolskie w okresie Świętej Pięćdziesiątnicy, poczynając od Dnia Zmartwychwstania, bowiem Cerkiew formowała się dzięki Zmartwychwstaniu po tym, jak uprzednio uczniowie się rozpierzchli. Zmartwychwstanie jest przyczyną i celem Cerkwi. Cerkiew wywodzi się ze Zmartwychwstania, i Jej celem jest głosić Zmartwychwstanie.
Bywa, że to czytanie jest przez świeckich wiernych w różnych, swoich rodzimych językach.

5. Czytanie Ewangelii (1, 1-17) przy biciu dzwonów, w różnych językach – tylko na Paschę, zarówno rano, jak i wieczorem, każdy wierny może przeczytać Ewangelię w swoim języku (nie tylko kapłani, jak to bywa w Polsce, często przy tym kalecząc dany język!). Ale przedstawię coś bardziej nietypowego, a mianowicie grecki śpiew na ton 5 tej Ewangelii:

6. Pozostałe części Liturgii zwyczajowe, z kilkoma wyjątkami:
a) zadostojnik (miast hymnu do Bogurodzicy Dostojno jest) Anioł zawołał (cs. Angel wopijasze) śpiewany od teraz aż do Wniebowstąpienia, to najdłużej śpiewany zadostojnik w ciągu roku liturgicznego;

b) koinonikon (cs. priczasten), tj. śpiew na Komunię Ciało Chrystusa (cs. Telo Hristowo);

c) po Eucharystii zamiast dwóch hymnów śpiewanych troparion Paschy (w niektórych tradycjach po Tygodniu Paschalnym wraca drugi z tych hymnów, Niech usta nasze – cs. Da ispolnjatsja usta nasza; bezwzględnie jednak aż do Zesłania Świętego Ducha nie śpiewa się pierwszego z nich, czyli Widzieliśmy Światłosć Prawdziwą, cs. Widehom Swiet Istinnyj);
d) Zamiast Niech Imię Pańskie (cs. Budi Imja Gospodnje) śpiewanego trzykrotnie, również trzy razy troparion Paschy;
e) rozesłanie paschalne, modlitwa błogosławieństwa Artosu – niekwaszonego chleba paschalnego na pamiątkę Paschy Starego Przymierza, który zostanie rozdany wiernym tydzień później. Często, w różnych tradycjach, każdy wierny od kapłana dostaje na koniec czerwone jajko.

DSC08107.JPG

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Connecting to %s