Święto „Bożego Ciała” w prawosławnych rytach zachodnich

Pierwotnie ten wpis umieściłam dwa lata temu na cerkiew.pl, i nie obyło się bez kontrowersji. A przecież św. Jan Maksymowicz, zwany Szanghajskim, wyraźnie powiedział: „Nigdy, nigdy, przenigdy nie pozwalaj komukolwiek ci wmówić, że aby być prawosławnym, musisz być jednocześnie wschodni. Zachód był prawosławny przez tysiąc lat, i jego czcigodna liturgia jest dużo starsza, niż jakakolwiek z jego herezji.”

b27b7cba6a.jpg

Święto Ciała i Krwi Pańskich, zwane w Polsce potocznie „Bożym Ciałem”, prawdopodobnie większości prawosławnych wiernych kojarzy się ze świętem rzymsko-katolickim, do tego względnie nowym. Tymczasem prawosławni chrześcijanie rytów zachodnich – obecni głównie w USA, choć nie tylko – w większości obchodzą to święto; zarówno ci pod Patriarchatem Antiocheńskim, jak i Cerkwią zarubieżną (Rosyjska Cerkiew Poza Granicami Rosji), choć nieco inaczej niż rzymscy-katolicy, a także zazwyczaj później, bowiem posługują się starymi, prawosławnymi paschaliami, a nie gregoriańskimi.

Najstarsze zapisy liturgiczne dotyczącego tego święta pochodzą z XII wieku; Kościół rzymsko-katolicki oficjalnie je wprowadził nieco ponad 100 lat później, by podkreślić realność Ciała i Krwi Pańskiej. Dlaczego więc prawosławni rytów zachodnich obchodzą to święto, skoro powstało ono w czasach ostatecznego „formowania” się Wielkiej Schizmy? 

Boże Ciało, w tradycji łacińskiej zwane Corpus Christi (tak nazywają je też prawosławni rytów zachodnich), to niejako powrót do Wielkiego Czwartku, kończy ono – tak jak w tradycji bizantyjskiej Niedziela Wszystkich Świętych – okres ruchomych świąt, zależnych od daty Paschy. Boże Ciało obchodzone jest zawsze w czwartek po Niedzieli Trójcy Świętej (Zachód rozdzielił Niedzielę Zesłania Świętego Ducha i Trójcy Świętej w przeciwieństwie do Wschodu, i pamięć Trójcy Świętej obchodzi tydzień po Pięćdziesiątnicy). Czwartek – w nawiązaniu do tego Wielkiego. Po Niedzieli Trójcy Świętej – bo Cerkiew już przeżyła na nowo najważniejsze wydarzenia w Historii Zbawienia.

W Wielki Czwartek akcenty liturgiczne są rozłożone na kilka równorzędnych aspektów: nie tylko ustanowienie Eucharystii na Ostatniej, Mistycznej Wieczerzy, lecz także arcykapłańską modlitwę Chrystusa, obmycie przez Niego nóg apostołom, aż wreszcie, tuż po Wieczerzy i modlitwie w Ogrójcu, pojmanie Go przez zdradę Judasza, co zaczyna Jego zbawczą Mękę (por. synaksarion Wielkiego Czwartku). Święta Eucharystia tymczasem to centrum Sakramentów, i centrum życia Cerkwi, bowiem jest ona Ciałem Chrystusa, nabyta Jego Krwią. Jest to zbyt głęboki i cenny dar, by nie skupić tylko i wyłącznie na nim uwagi, co nie jest możliwe w Wielki Czwartek, zwłaszcza że zarówno Ewangelicznie, jak i liturgicznie, cały Wielki Tydzień, a zwłaszcza od wieczoru Wielkiego Czwartku – czyli Mistycznej Wieczerzy – to ciąg wielkich wydarzeń, stąd też ten okres ma charakter tak czuwający. Ponadto, Wielki Czwartek to dzień jednego z najściślejszych postów w ciągu roku, choć i tak nieco złagodzony na tle Wielkiego Tygodnia właśnie ze względu na pamiątkę ustanowienia Eucharystii. Tak więc nie ma tam miejsca na radość i tryumf.

7da913506b

Tymczasem Boże Ciało to właśnie tryumfalny powrót do Eucharystii, zrozumienie Jej w świetle wydarzeń mających miejsce wkrótce po Mistycznej Wieczerzy: Męki i śmierci Chrystusa (Ciało wydane… Krew przelana…); Jego Paschy – Zmartwychwstania (udział w Eucharystii to zaczątek udziału w życiu wiecznym); Jego chwalebnego Wniebowstąpienia (uwielbione Ciało wstępujące po prawicy Ojca); Zesłania Świętego Ducha (Mocą którego kapłani mogą sprawować Eucharystię; jak czytamy w Dziejach Apostolskich, dopiero po tym „uczniowie gromadzili się na łamaniu chleba”), które zresztą tak jak Mistyczna Wieczerza, miało miejsce w górnej sali Wieczernika; oraz Tajemnicy Trójcy Świętej (w Eucharystii cała pełnia Bóstwa  oraz po przyjęciu Boskich i przebóstwiających łask nie jestem już sam jeden, ale z Tobą, Chryste mój, Światłością Trójsłoneczną oświecającą świat, jak czytamy w modlitwach przed Eucharystią ułożonych przez Świętych Ojców). Jak wspomniano, święto Corpus Christi kończy ruchomy cykl świąt na Zachodzie, by niejako podkreślić, iż szczytem życia liturgicznego jest właśnie Święta Eucharystia.

8d986d8c32.jpg

W święto Bożego Ciała prawosławni chrześcijanie nie organizują procesji, gdyż Chrystus polecił, by Jego Ciało i Krew spożywać. Aktualizacja na czerwiec 2018: niektóre parafie procesje organizują, np. parafia prawosławna św. Benedykta w Wichita Falls (Patriarchat Antiocheński):

636642420686414878-Downtown-Religious-Procession-for-America9

d2026e_8aa4c879b85540b3b992262e21f7eee0_mv2_d_5865_3409_s_4_2.jpg

Za to, oprócz uczestnictwa w Eucharystii na Boskiej Liturgii, w hymnach i czytaniach rozważają tę wielką Tajemnicę. Czytania ze Starego Testamentu i Ewangelii przedstawiają praobrazy zapowiadające Eucharystię. Natomiast czytania z listów św. Pawła mówią o tym, jak należy przystępować do Eucharystii. Te hymny i czytania są częścią zarówno Liturgii, jak i nabożeństw cyklu dobowego: pierwszej wieczerni, mającej charakter wigilii (w tradycji zachodniej wielkie święta mają dwie wieczernie – pierwsza w wieczór przed świętem, zaś druga w sam dzień święta; mają one różne teksty), jutrzni, trzech nokturnów (nabożeństw również o charakterze czuwania), godzin kanonicznych (czasów), laudesów i drugiej wieczerni. Ponadto święto to ma siedem dni poświątecznych, tworzących razem tzw. oktawę.

Oprócz samej Eucharystii, w tekstach nabożeństw pojawiają się także rozważania dotyczące kapłaństwa: Chrystusa jako arcykapłana, czego praobrazem był Melchizedek, oraz kapłanów sprawujących Liturgię dzięki Świętemu Duchowi.

Pierwszym znaczącym hymnem święta jest, śpiewany na zakończenie Liturgii Wielkiego Czwartku (która w tradycji zachodniej, tak jak w bizantyjskiej, łączy się bezpośrednio z wieczernią, więc tradycyjnie powinna być sprawowana po południu), a także na pierwszej wieczerni w Boże Ciało, hymn Pange lingua gloriosi (prawosławni rytów zachodnich w nabożeństwach stosują zarówno łacinę, jak i angielski). Jest to zarazem jeden z nielicznych hymnów zachowanych po reformach liturgicznych Soboru Watykańskiego II; nawet stara gregoriańska melodia pozostałą tą samą. Przytaczamy ten hymn w oficjalnym polskim tłumaczeniu (reszta tłumaczeń jest autorska z prawosławnych tekstów tego święta):

Sław języku Tajemnicę
Ciała i najdroższej Krwi,
którą jako Łask Krynicę
wylał w czasie ziemskich dni,
Ten, co Matkę miał Dziewicę,
Król narodów godzien czci.

Z Panny czystej narodzony,
posłan zbawić ludzki ród,
gdy po świecie na wsze strony
ziarno słowa rzucił w lud,
wtedy cudem niezgłębionym
zamknął Swej pielgrzymki trud.

W noc ostatnią, przy Wieczerzy,
z tymi, których braćmi zwał,
pełniąc wszystko jak należy,
czego przepis prawny chciał,
sam Dwunastu się powierzył,
i za pokarm z Rąk Swych dał.

Słowem, więc Wcielone Słowo
chleb zamienia w Ciało Swe,
wino Krwią jest Chrystusową,
darmo wzrok to widzieć chce.
Tylko wiara Bożą mową
pewność o tym w serca śle.

Przed tak wielkim Sakramentem
upadajmy wszyscy wraz,
niech przed Nowym Testamentem
starych praw ustąpi czas.
Co dla zmysłów niepojęte,
niech dopełni wiara w nas.

Bogu Ojcu i Synowi
hołd po wszystkie nieśmy dni.
Niech podaje wiek wiekowi
hymn triumfu, dzięki, czci,
a równemu Im Duchowi
niechaj wieczna chwała brzmi.
Amen

Ostatnie dwie zwrotki w wykonaniu ormiańskiego chóru, aranżacja Durufle:

Ponadto na każdym z nabożeństw cyklu dobowego, jak i na samej Liturgii, rozbrzmiewa modlitwa wypowiadana przez kapłana, zwana kolektą:
Boże, któryś w cudownym Sakramencie zostawił nam pamiątkę Swej Męki, błagamy Cię: daj nam tak czcić święte Tajemnice Twych Ciała i Krwi, abyśmy doznawali owoców Twego odkupienia. Który z Bogiem Ojcem w jedności Świętego Ducha żyjesz i królujesz, Bóg przez wszystkie wieki wieków, amen.

Na Jutrzni śpiewany jest kolejny hymn, wykonywany już tylko w to święto – Sacris solemniis:
W to uroczyste święto
niech święta radość się przelewa,
i z głębokości piersi,
niech pieśń uwielbienia rozbrzmiewa;
niech stare obrzędy [tj. żydowskie] odejdą,
i niech wszystko się odnowi
każdy uczynek, słowo i serce.

Wspominamy tamtą noc,
gdy na Ostatniej Wieczerzy
Chrystus rozdał, jak wierzymy,
Baranka z niekwaszonym chlebem,
pomiędzy Swych braci,
będąc w ten sposób posłusznym prawu,
danym przez praojców.

Baranek spożyty,
paschalne święto wypełnione,
Pan daje Dwunastu
Swoje Ciało do spożycia
Każdemu bez wyjątku, Jego całość,
Swoimi własnymi rękoma, jak wyznajemy.

Dał im, słabym i nędznym,
Swoje Ciało na pokarm,
przygnębionym i zasmuconym,
Swoją Krew podarował,
mówiąc im:
„Przyjmijcie ten Kielich ode Mnie,
i miejcie w Nim udział [cs. priczastie] wszyscy”.

Tak oto tę Ofiarę ustanowił,
by Jego kapłani sami,
tę służbę wypełniali;
im zawierzył,
że do nich należy,
by brali, i innym rozdawali.

Chleb Aniołów dziś dla człowieka się staje,
Żywy Chleb z niebios,
starym praobrazom kres zadaje.
O, zaiste cudowny dar!
Że biedny i pokorny sługa
swym Panem jest karmiony.

Błagamy więc Ciebie,
Trójjedyny Boże,
nawiedź nas,
jako Cię czcimy,
i prowadź nas Twoją drogą,
byśmy mogli ujrzeć Światłość,
gdzie przebywasz.
Amen

Z kolei na pierwszym nokturnie rozbrzmiewają szczególne antyfony, do których muzyczną aranżację przygotowali różni kompozytorzy (prawosławni rytów zachodnich zazwyczaj jednak stosują chorał gregoriański i inne stare śpiewy zachodnie):

Pan uczynił nas jednym ciałem poprzez przyjmowanie [cs. priczastie – udział] z jednego kielicha, który nie jest krwią zwierząt ofiarnych, lecz Krwią samego Boga.
(III antyfona pierwszego nokturnu)

Całe zgromadzenie dzieci Izraela zabije baranka w paschalny wieczór,
i będzie jeść mięso i niekwaszony chleb.
Chrystus został tymczasem ofiarowany jako nasza Pascha,
zatem obchodźmy święto spożywając niekwaszony chleb szczerości i prawdy.
(IV antyfona pierwszego nokturnu)

Eliasz ujrzał przy swej głowie podpłomyk,
wstawszy, zjadł i wypił,
i poszedł, mocą tego posiłku,
do góry Bożej.
Ktokolwiek spożywa ten chleb,
będzie żył na wieki.
(VI antyfona pierwszego nokturnu; por. 1 Krl/3 Krl 19, 5-9)

Natomiast na Liturgii przed czytaniem Ewangelii śpiewana jest sekwencja Lauda Sion –w zachodniej tradycji obok Bożego Ciała tylko Pascha, Zesłanie Świętego Ducha i Wielki Piątek mają swoje specjalne długie hymny przed Ewangelią.

Bezpośrednio przed sekwencją śpiewane jest „alleluja” z następującym wersetem:
Moje Ciało jest prawdziwym pokarmem, i Moja Krew jest prawdziwym napojem; kto spożywa Moje Ciało, i pije Moją Krew, ten we Mnie przebywa, a Ja w nim.

Dwa inne przykłady hymnów prawosławnej Liturgii w święto Bożego Ciała:
Ofertorium: Kapłani Pańscy sprawują ofiarę ofiar uczynionych ogniem przez Pana, i chleb swego Boga; zatem niech będą świętymi przed swym Bogiem, i niech nie znieważają imienia swego Boga, alleluja!

Hymn na Komunię (cs. priczasten): Ilekroć bowiem spożywacie ten chleb i pijecie kielich ten, śmierć Pańską głosicie, aż przyjdzie; zatem kto spożywa chleb ten lub pije kielich Pański niegodnie, winny będzie Ciała i Krwi Pańskiej, alleluja!

Na koniec przytoczę jedną z pierwszych modlitw Eucharystycznych; występuje ona w Didache (I wiek n.e.), i do dziś jest śpiewana w tradycji zachodniej, m. in. w Wielki Czwartek:

Dziękujemy Ci, Ojcze nasz,
za święty winny szczep Dawida,
którą nam poznać dałeś,
przez Jezusa Syna Twego.
Tobie chwała na wieki.

Dziękujemy Ci, Ojcze nasz,
za życie i za wiarę,
Którą nam poznać dałeś
przez Jezusa Syna Twego.

Dziękujemy Ci, Ojcze nasz,
za święte Imię Twoje,
Któremu zgotowałeś
mieszkanie w sercach naszych.

Dziękujemy Ci, Ojcze nasz,
za wiarę i za nieśmiertelność,
którą nam poznać dałeś
przez Jezusa Syna Twego.

Ty, o Panie Wszechmocny
stworzyłeś wszystko dla Imienia Swego,
pokarm i napój dałeś
ludziom na pożywienie.

Nam zaś darowałeś,
pokarm duchowy oraz napój,
I żywot wieczny,
przez Jezusa Syna Twego.

Pomnij, Panie na swój Kościół
i wybaw go od wszelkiego złego,
I doprowadź go do miłości
swojej do Królestwa Twego.

Niechaj przyjdzie twa łaska
i niech przeminie ten świat,
Kto święty niech przystąpi,
kto nim nie jest niech czyni pokutę.

Wszystkie teksty nabożeństw cyklu dobowego święta Bożego Ciała i jego oktawy w zachodniej tradycji prawosławnej (j. angielski)
Teksty zmienne Boskiej Liturgii prawosławnego rytu zachodniego na Boże Ciało (str. 4-6)

Reklamy

Jeden komentarz na temat “Święto „Bożego Ciała” w prawosławnych rytach zachodnich”

  1. „–w zachodniej tradycji obok Bożego Ciała tylko Pascha, Zesłanie Świętego Ducha i Wielki Piątek mają swoje specjalne długie hymny przed Ewangelią.”

    Tu jednak można dodać – od reform trydenckich. Szczególnie średniowieczne liturgie obfitowały w sekwencje związane z różnymi okazjami, nie tylko uroczystościami, ale nawet wspomnieniami świętych. Wiele z tych hymnów stanowiło część lokalnych tradycji liturgicznych, które zostały później zniesione przez reformę trydencką.

    Polubione przez 1 osoba

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Connecting to %s