Paraklesis – nabożeństwo Postu Uspieńskiego i nie tylko

Tekst pierwotnie ukazał się na cerkiew.pl dwa lata temu.

WSTĘP AUTORSKI
Paraklesis (tj. kanon modlitewny) do Bogurodzicy jest niemalże codziennym nabożeństwem łączonym z wieczernią w okresie dwutygodniowego Postu Uspieńskiego, przygotowującym do wielkiego święta Zaśnięcia Bogurodzicy (15 sierpnia) – Uspienija. Celebrowany jest on w tradycjach greckiej, arabskiej, rumuńskiej, bułgarskiej, macedońskiej i albańskiej, dzięki czemu jest też często sprawowany w USA. Również każdy serbski modlitewnik zawiera mały paraklesis, który może być odmawiany także w inne dni w roku, a zwłaszcza w Poście Bożonarodzeniowym oraz w piątki Wielkiego Postu. Poza wschodnią słowiańszczyzną są popularne także kanony modlitewne do innych świętych, odmawiane w przeciągu całego roku; niejako zastępują one akatysty, tak powszechne wśród wszystkich Słowian oraz Rumunów i Mołdawian – bowiem w innych tradycjach bywa, że z akatystów odmawia się tylko ten Zwiastowania Bogurodzicy, inne uznając za zbyt wtórne i ubogie względem pięknego bogatego oryginału, jakim jest ten Zwiastowania.

06030f948a.jpg

Głównym elementem nabożeństwa paraklesis jest kanon  z ośmioma pieśniami, pieśń zaś składa się z irmosu (pierwsza strofa pieśni w kanonie, w każdej pieśni irmos nawiązuje do innego zbawczego wydarzenia Starego Testamentu wysławionego w jednym z kantyków biblijnych) oraz czterech troparionów (strofy następujące po irmosie). Pomiędzy nimi śpiewa się wezwanie Przenajświętsza Bogurodzico, zbaw nas! (cs. Preswiataja Bogorodice, spasi nas!) prosząc tym samym o modlitewne wstawiennictwo Bogurodzicy za nas u Jej Syna – Jezusa Chrystusa. Charakterystyczna melodia paraklesis jest ukochaną przez prawosławnych tych tradycji, gdzie jest on śpiewany, nie raz wspólnie przez wszystkich zgromadzonych wiernych.

OGÓLNIE
Istnieją dwie formy paraklesis do Bogurodzicy: mały oraz wielki. Przez większość roku odmawiany jest tylko mały paraklesis do Bogurodzicy. Jednakże, w czasie Postu Uspieńskiego (1-14 sierpnia), typikon nakazuje, by mały i wielki paraklesis były odmawiane wieczorami, na zmianę, według następujących reguł:
1. Jeśli 1 sierpnia wypada w przedziale od poniedziałku do piątku, cykl zaczyna się małym paraklesis. Jeśli zaś 1 sierpnia wypada w sobotę lub niedzielę, cykl zaczyna się wielkim paraklesis.
2. W wigilie niedziel (czyli soboty wieczór) i w wigilię Przemienienia Pańskiego (czyli 5 sierpnia wieczór) paraklesis nie jest odmawiany.
3. W niedziele wieczór zawsze jest odmawiany wielki paraklesis, chyba że wypada wtedy wigilia Przemienienia – wówczas paraklesis jest pomijany.

W Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej odpowiednikiem paraklesis jest molebień, który jest podobny w strukturze, z tym że kanon jest pomijany, zachowując tylko refreny oraz irmosy pieśni trzeciej, szóstej i dziewiątej. Jeśli celebrowane jest pełne nabożeństwo, wówczas nazywa się ono „Kanonem modlitewnym” (czy też: „Kanonem błagalnym”) – Molebnyj Kanon.

Powodem, dla którego te nabożeństwa nazywane są „paraklesis” (z greckiego „suplikacje, błagania, wypraszanie [przebaczenia i łask]”) jest to, że wierni gromadzą się, by wypraszać u Bogurodzicy wstawianie się za nimi u jej Syna i naszego Boga dla naszego zbawienia oraz ulgi w naszych strapieniach i boleściach. Są to modlitwy zranionych i cierpiących dzieci do ich współczującej Matki, która jest ich jedyną nadzieją, opiekunką i wstawienniczką w potrzebie.

Jak mówi profesor-liturgista John Fountoulis, mimo że rozróżnia się te dwa kanony do Bogurodzicy na „mały” i „wielki”, to w rzeczywistości mają one tę samą liczbę troparionów, czyli 32 – po cztery w każdej pieśni. Choć wielki paraklesis jest bardziej obszerny, to jeszcze nie jest to usprawiedliwieniem tego przymiotnika. Prawdziwym powodem tego rozróżnienia wydaje się być to, iż wielki kanon w czasie Postu Uspieńskiego jest śpiewany w bardziej podniosły sposób, jak to pokazuje hymn rozesłania [który zarazem jest eksapostilarionem święta Zaśnięcia Bogurodzicy – Uspienija]:
Apostołowie z krańców świata zgromadzili się tutaj, we wsi Getsemani,
aby pogrzebać moje ciało, a Ty, Synu i Boże mój, przyjmij mego ducha!

Niewiele badań poczyniono nad historycznymi okolicznościami, która ukształtowały poetykę i formę tych obydwu kanonów.

963adb8424.jpg

MAŁY PARAKLESIS
Mały kanon do Bogurodzicy jest starszy niż wielki, i jego autorstwo nie jest do końca pewne: niektórzy przypisują je mnichowi Teosteryktowi, który żył w ósmym wieku. Inni sądzą, iż jest to dzieło metropolity Teofana, wyznawcy z Nicei, który żył w tym samym wieku. Są też tacy, którzy posuwają się do twierdzenia, iż kanon ten napisał św. Jan Damasceński.

W księdze liturgicznej zwanej Czasosłowem (gr. Horologion) w miejscu, gdzie powinno się pojawić imię autora, widnieje po prostu „Poemat mnicha Teosterykta. Inni twierdzą, że Teofanesa”. Niektórzy mówią, że te imiona należały do jednej osoby: Teofanes było imieniem Teosterykta zanim został mnichem.

Najnowsze badania nad autorstwem małego paraklesis stwierdzają, iż napisał go św. Teosterykt Wyznawca; użył wcześniejszego kanonu do Bogurodzicy św. Teofanesa oraz inne liturgiczne i cerkiewne źródła, by skomponować mały paraklesis. Kanon Teofanesa był stosowany jako pierwszy kanon podczas świątecznych Jutrzni na cześć wielkich świętych. Z kolei Teofanes użył w swoich hymnach wcześniej istniejących wersetów kanonu św. Jana Damasceńskiego na Sobotę Wskrzeszenia Łazarza. Zwłaszcza widać te zapożyczenia w irmosach pierwszej, trzeciej, szóstej i siódmej pieśni. Resztę skomponował sam, lub też dokonał zapożyczeń z jeszcze innych liturgicznych źródeł. Tak oto mały paraklesis nabrał formy i kształtu podobnych do tego wielkiego.

Teokteryst był igumenem monasteru Pelekete w czasie cesarza-ikonoklasty Konstantyna V Kopronima (741-775). Trwały prześladowania mnichów, którzy oddawali cześć świętym ikonom. Napaści na monaster Pelekete dokonano w sam wieczór Wielkiego i Świętego Czwartku, kiedy służono Boską Liturgię tegoż – obecnych było na niej 700 mnichów, w tym 70 hieromnichów. Dwa tysiące żołnierzy przerwało uroczystą atmosferę wtargnąwszy do cerkwi, i przetrącając Święty Kielich (Czaszę) oraz uderzywszy w twarz igumena Teokterysta. Mnisi stanęli w obronie świętości, na czele ze swoim ojcem przełożonym; czterystu zginęło na miejscu. Resztę aresztowano, a monaster spalono.

Ostatecznie zabito wszystkich, z wyjątkiem o. Teokterysta, któremu ucięto nos, uszy i palce, zostawiając go jednak przy życiu. W więzieniu spędził 9 lat, przeżył tylko dzięki litościwym żołnierzom, którzy przemycali dla niego pożywienie i wodę. Po śmierci Konstantyna i wstąpieniu na tron jego syna, Leona IV, mnicha Teokterysta wypuszczono. Wrócił na ruiny monasteru, gdzie był igumenem; przyjmuje się, że to wtedy napisał mały paraklesis, którego pierwszy troparion brzmi tak:

Wieloma ogarnięty napaściami,
szukając zbawienia,
do Ciebie przybiegam
o Matko Słowa i Dziewico,
wybaw mnie z niedoli i niebezpieczeństw!

 

WIELKI PARAKLESIS
W przypadku wielkiego kanonu mamy wystarczające świadectwo co do autorstwa. Napisał go Teodor II Doukas Laskaris, cesarz Nicei. Rządził on w latach 1254-1258, po upadku Konstantynopola podbitego przez frankijskich krzyżowców w 1204 roku [o Cesarstwie Nicejskim więcej tutaj]. Teodor otrzymał edukację od Nicefora Blemmydesa, i pozostał oddanym nauce i sztuce, przy tym będąc bardzo pobożnym; wielką czcią darzył zwłaszcza św. Tryfona. Był bardzo cierpiącym człowiekiem, gdyż chorował na epilepsję, i ponadto musiał przedkładać zarządzanie obroną imperium nad takimi wrogami jak np. Bułgarzy, nad swoje naukowe zamiłowania. Ważną osobą w kształtowaniu się jego duszy była cesarzowa Arty Teodora, którą poznał w 1249, kiedy przybyła do Anatolii ze swym synem Niceforem by ten zaręczył się z córką Teodora II, Marią.

Teodora była bardzo pobożną kobietą, co wywarło duże wrażenie na Teodorze. Odznaczała się wielkim nabożeństwem do Bogurodzicy. To od niej Teodor nauczył się, że w momentach cierpienia, bólu i dezorientacji, to Bogurodzica jest wiarygodną Wspomożycielką i uzdrowicielką dla tych, którzy wołają do Niej z głęboką wiarą i skruchą.
Teodora później została wielką świętą Cerkwi prawosławnej, której nierozkładające się ciało po dziś dzień jest relikwią na Korfu, za której przyczyną dzieje się wiele cudów; jej pamięć czczona jest 11 marca.

To właśnie pobożność św. Teodory zainspirowała cesarza do skomponowania wielkiego paraklesis; wkrótce po jej śmierci przyjął on postrzyżyny mnisze w monasterze Sosandron, a także nowe imię: Teodozjusz. Głośno wołał ze łzami i żalem, kajając się za swoje grzechy „Chryste, opuściłem Cię!”.
Ten sam duch skruchy wypełnia wielki paraklesis, i w tym samym duchu, Cerkiew wzywa wszystkich wiernych do uczestnictwa w tym nabożeństwie przez pierwsze piętnaście dni sierpnia.

W 1258 roku choroba epileptyczna Teodora nasiliła się, wskutek czego zmarł 18 sierpnia – na trzeci dzień święta Zaśnięcia Bogurodzicy. Mówi się, że nabożeństwo wielkiego paraklesis było odmawiane w monasterze Sosandron jeszcze za życia Teodora, a także w innych okolicznych klasztorach Cesarstwa Nicejskiego. Kiedy Teodor leżał już chory w trakcie Postu Uspieńskiego, wielki paraklesis był odmawiany nad nim codziennie, by mu ulżyć w cierpieniach.

Wydarzeniem, które publicznie ugruntowało odmawianie wielkiego paraklesis w trakcie Postu Uspieńskiego, było tryumfalne zdobycie Konstantynopola w 1261 roku przez Aleksego Strategopoluosa z rąk łacińskich cesarzy na rzecz prawosławnego cesarza Michała VIII Paleologa. To zwycięstwo zostało przypisane wstawiennictwu Bogurodzicy, patronki miasta. Tak więc od 25 lipca do 15 sierpnia wielu składało cześć Bogurodzicy, w tym właśnie słowami wielkiego paraklesis. Michał VIII zostało koronowany 15 sierpnia, czyli w święto Zaśnięcia Bogurodzicy, w soborze Hagia Sophia.

Pojawił się jednak pewien dylemat: otóż, Michał VIII i Teodor II byli zwaśnieni w związku z kwestią następcy cesarskiego tronu. Dlatego też cesarz Michał w następnych latach zastąpił odmawianie wielkiego paraklesis w trakcie Postu Uspieńskiego na rzecz starszego, małego kanonu. Ostatecznie mały paraklesis był odmawiany w ciągu całego roku „we wszelkiej potrzebie” [we wszelkiej niewoli i duchowym smutku zgodnie z modlitewnikami], w tym i w Poście Uspieńskim, a wielki kanon został zarezerwowany tylko dla postu przed świętem Zaśnięcia Bogurodzicy. Nie wiemy, kiedy dokładnie nastąpiło to rozróżnienie liturgicznego zastosowania, ale można przypuszczać, iż stało się to po śmierci cesarza Michała, by zjednać sobie rody Paleologów i Doukas Laskarisów.

Według liturgistów Nicholasa Tomadikisa i Johna Fountoulisa, wielki paraklesis odznacza się bardziej osobistym podejściem autora oraz odnosi się do jego doświadczeń. Są tu ból, smutek i udręki wyrażane w modlitwie do Bogurodzicy; objawia się tu też wielki poetycki talent. Jednakże tekst nie pozostawia czytelnika w stanie rozpaczy i beznadziei, lecz właśnie wzbudza wiarę i nadzieję, i pcha w objęcia Bogurodzicy, by u Niej szukać wstawiennictwa i miłosierdzia naszego Pana Jezusa Chrystusa jako jedynej pewnej nadziei, schronienia i zbawienia. Tekst ten potwierdza, że tylko dzięki Nim możemy odnaleźć ukojenie i pomoc we wszystkim tym, co nas ciemięży.

Trzy ostatnie rozdziały są tylko moim tłumaczeniem, a ich autorem jest John Sanidopoulosa, który prowadzi liturgiczno-teologicznego bloga Mystagogy.

NAGRANIA

Nabożeństwo paraklesis w cerkiewno-słowiańskim w cerkwi św. Petki w Płowdiwie (Bułgaria)

Nabożeństwo paraklesis w cerkwi św. Jerzego w Taylor (USA), diecezja karpacko-rusińska

Paraklesis po arabsku

Paraklesis po angielsku

Paraklesis w języku bułgarskim

Wielki paraklesis po grecku (napisy angielskie i greckie)

Rumuńskie wykonanie paraklesis

Francuski

Fragment paraklesis po albańsku

Inne albańskie wykonanie

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s