14 września – święto Podwyższenia Krzyża

Czternastego września przypada jedno z dwunastu największych świąt cerkiewnych: Podwyższenie Czcigodnego i Życiodajnego Krzyża Pańskiego. Jest to jedyne wielkie święto, w dzień którego obowiązuje post ścisły; powód jest taki, iż jest to niejako powrót do Wielkiego Piątku, choć w świetle Zmartwychwstania. Jest to także jedyne święto z grona 12 największych, które nie dotyczy czasów biblijnych.

Exaltation.jpg

I TREŚĆ
Skoro nie wydarzenie biblijne, to co tego dnia świętujemy?  A mianowicie, wspominamy odnalezienie Krzyża Pańskiego w Jerozolimie w 326 roku przez matkę cesarza Konstantyna, świętą Helenę. Krzyż znajdował się wśród sterty śmierci, a dowiedziono, iż jest prawdziwy, kiedy przyłożono do niego jedną osobą zmarłą, a drugą chorą. Pierwsza ożyła, zaś druga wyzdrowiała.

Krzyż jest dzisiaj podnoszony
i uświęca się świat,
albowiem zasiadający z Ojcem i Duchem Świętym
wyciągnął na nim ręce.
Krzyż przyciągnął cały świat do poznania Ciebie, Chryste.
Uczyń mających w Tobie nadzieję
godnymi Bożej chwały.
[drugi eksapostilarion-swetilen Podwyższenia Krzyża; nagranie audio mp3]

Ustanowienie tego święta zmieniło już na zawsze datę święta Przemienienia Pańskiego: z Wielkiego Postu przesunięto je na 40 dni przed Podwyższeniem Krzyża, bowiem Przemienienie Pańskie – a właściwie Objawienie Pańskie (co w nazwie zachowują Arabowie) miało przygotować apostołów do Męki Krzyżowej Zbawiciela, zaś radość święta Przemienienia nie pasowała do wielkopostnej atmosfery, więc przesuwając ten prazdnik, zachowano zarazem jednak jego wymowę. Tylko Ormianie mają to święto w niedzielę najbliższą dacie 14 września – jednakże Przemienienie mają oni również w niedzielę, okoliczną dla 6 sierpnia.

II INFORMACJE LITURGICZNE
1. Kolor szat liturgiczny jest czerwony we wszystkich tradycjach wschodu i zachodu; wyjątki mogą się zdarzyć, zwłaszcza na Wschodzie.

2. Na wielkiej wieczerni, zwieńczonej litiją (błogosławieństwem chleba, wina i oleju przy litanii do świętych na środku cerkwi), czytane są trzy paremije jako proroctwa: Wj 15, 22-27; 16 oraz Prz 3, 1-18 oraz Iz 60, 11-16.

3. Wreszcie, po przygotowawczych katabasjach śpiewanych od Przemienienia Pańskiego, słyszymy nie tylko je, lecz cały kanon w pełnej jego krasie, autorstwa św. Kosmy z Majumy na ton 8. Kanon ten ma piękny akrostych: Ufając Krzyżowi, pieśń wyrzekam.

4. W tradycji bizantyjskiej nie ma wyjścia kleru na śpiew polijeleosu wraz ze świątecznym wieliczaniem na jutrzni, a czytanie Ewangelii (J 12, 28-36) jutrzni odbywa się zza carskich wrót; po niej śpiewa się raz hymn znany tylko z jutrzni niedzielnych i Okresu Świętej Pięćdziesiątnicy: Zmartwychwstanie Chrystusa zobaczywszy (cs. Woskresenije Hristowo widewsze); hymn ten ukazuje Krzyż jako drogę do Zmartwychwstania oraz Chrystusa – Jedynego Bezgrzesznego, i Tego, który jako pierwszy tę drogę przeszedł.
W obecnej sytuacji, jedno z ostatnich wieliczań (uwielbień) święta Podwyższenia Krzyża w cerkiewno-słowiańskim w Warszawie w nowym stylu, tu pod przewodnictwem metropolity Sawy:

Kler, wraz z wyniesionym uroczyście Krzyżem, wychodzi dopiero na ostatnie zawołanie Trisagionu (pol. Święty Boże, cs. Swiatyj Boże) kończącego śpiew hymnu Wielkiej Doksologii (pol. Chwała na wysokości Bogu, cs. Slawa wo wisznih Bogu). Dzieje się to tak samo, jak w Niedzielę Krzyżopokłonną (trzecią Wielkiego Postu). Uroczyste wyniesienie Krzyża bywa jednak też na koniec Liturgii (zwłaszcza tam, gdzie jutrznia jest rano, bo wierni dopiero potem się schodzą ;P).

5. Po tym – wbrew pozorom nie tylko w katedrach czy monasterach, ale i w zwykłych parafiach – powinien mieć miejsce obrzęd podwyższenia krzyża. To znaczy, główny, najwyższy rangą celebrans (w katedrach biskup, w monasterach igumen, na parafiach raczej proboszcz) na środku świątyni z pokorą podnosi od samego dołu do samej góry krzyż po pięć razy, za każdym razem w inną stronę, podtrzymywany przez dwóch diakonów lub prisłużników (ministrantów), przy śpiewie 100 razy Panie zmiłuj się (cs. Gospodi pomiluj) za każdym z tych pięciu podwyższeń. W niektórych tradycjach w trakcie tego obrzędu Krzyż polewa się wodą.

Wyniesienie Krzyża i obrzęd jego podwyższenia w jednej z parafii w Kruševcu (Serbia)

Jeleopazanije też wyjątkowo nie odbywa się w trakcie śpiewu kanonu święta, lecz po wyniesieniu Krzyża. W innych tradycjach też ma miejsce podwyższenie krzyża, choć dokonywane w nieco odmienny sposób; tylko na Zachodzie nie ma, przynajmniej w novus ordo, nie wiem jak w starych rytach.

Słynny łaciński hymn – tu po francusku – na cześć Krzyża Vexilla Regis:

6. Choć to dzień świąteczny, robi się pełne pokłony do ziemi przed umieszczonym zamiast głównej ikony Krzyżem; pokłon przed Krzyżem tego dnia czynimy nawet po przyjęciu Eucharystii, kiedy normalnie nie powinno się klękać, bo pokłon/klęczenie wyraża pokutę i przygotowanie – do Paschy, do Eucharystii będącej przedsmakiem Paschy wiekuistej, czyli trwałej łączności z Bogiem.

7. W tradycji bizantyjskiej zamiast Trisagionu na Liturgii śpiewa się hymn Krzyżowi Twemu pokłon oddajemy, i Święte Zmartwychwstanie Twoje wysławiamy (cs. Krestu Twojemu poklanajemsja Wladiko i Swiatoje Woskresenije Twoje slawim); w innych tradycjach wschodnich i zachodnich ten hymn też jest znany i stosowany. Wtedy bije się pełne pokłony.

Osobny wpis o tym hymnie.

8. Oczywiście również inne hymny się zmieniają – podobnie jak Święta Pańskie, to święto ma swoje trzy świąteczne antyfony, śpiewane tylko w dzień święta.

Natomiast reszta hymnów jest śpiewana przez wszystkie jego dni poświąteczne aż do tzw. oddania święta. Wśród nich są troparion, kontakion i zadostojnik – hymn do Bogurodzicy na Liturgii zamiast zwyczajnego Dostojno jest. Do wtedy też Krzyż jest w centralnym miejscu cerkwi.

Zadostojnik Podwyższenia Krzyża w cerkiewno-słowiańskim:

Zadostojnik Podwyższenia Krzyża po rumuńsku:

9. Na Boskiej Liturgii czytana jest Ewangelia Męki Pańskiej (wg św. Jana). Tu już widać jasny powód, dlaczego tego dnia się pości. Apostoł to fragment pierwszego listu apostoła Pawła do Koryntian (1, 18-24).

10. Koptowie stosują w hymnach melodie Niedzieli Palmowej, ponieważ obydwa święta wiążą się z drzewem, a także drzewo zarówno w przypadku tryumfalnego wjazdu Chrystusa do Jerozolimy, jak i Ukrzyżowania, stanowi narzędzie i symbol Paschy, zwycięstwa nad śmiercią.
Jeden z takich hymnów (napisy angielskie):

11. Święto to jako jedyne ma troparion, który nie opisuje de facto esencji święta, lecz ma charakter bardziej polityczny, narodowy. Dlatego też jest właściwie jedyny troparion wielkiego święta (no, oprócz Spotkania Pańskiego), który w zależności od miejsca nieco różni się w słowach.

Troparion Krzyża po angielsku:

Troparion Krzyża w cerkiewno-słowiańskim (tradycja serbska):

Troparion Krzyża po hiszpańsku:

12. W tradycjach greckiej i cypryjskiej tego dnia święci się bazylię, którą wierni zanoszą do swoich domów jako błogosławieństwo. Z kolei w tradycjach arabskiej i etiopskiej na to święto pali się ogniska – to ogień cesarzowej Helenie miał wskazać miejsce grobu Jezusa Chrystusa, a za tym i Krzyża, na którym zmarł, zwyciężając śmierć.

Tak świętowali prawosławni Etiopczycy w 2015 roku w stolicy kraju, Addis Abebie:

13. To święto jako jedno z nielicznych ma swoje czytania Ewangeliczne w niedzielę przed (J 3, 13-17), jak i po święcie (Mk 8, 34-38; 9, 1). W drugą niedzielę po tym święcie zaczyna się czytanie Ewangelii wg Łukasza – to znaczy, choć kolejne niedziele nadal są liczone od Pięćdziesiątnicy, zaś tony (oktoich) od Niedzieli Antypaschy, to system czytań na niedzielnych Liturgiach od tego czasu jest liczony na swój sposób (jutrzni pozostaje bez zmian). Dlatego też wówczas czytania Liturgii niedzielnych rozjeżdżają się w starym stylu (kalendarzu juliańskim) i nowym stylu (kalendarzu neojuliańskim).

00a.jpg

Zachęcam też w to święto do przeczytania wpisu o trzeciej niedzieli Wielkiego Postu – Krestopokłonnej.

Krzyż stróżem całego świata,
Krzyż pięknem Cerkwi,
Krzyż potęgą cesarzy,
Krzyż ostoją wiernych,
Krzyż chwałą Aniołów
i raną demonów.
[pierwszy eksapostilarion-swetilen Podwyższenia Krzyża]

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s