23 i 24 grudnia – Wielki Piątek i Wielka Sobota, czyli Wigilia Bożego Narodzenia

Dwudziesty trzeci i dwudziesty czwarty grudnia to Wielki Piątek i Wielka Sobota w jednym. Nie zapominajmy o tym 24 grudnia, czyli w dzień Wigilii Bożego Narodzenia.

10010461_10154968672835433_2216183769389200364_o.jpg

Na wieczerni 22 grudnia, czyli technicznie już 23 grudnia, słyszymy taką sticherę (poniżej jej śpiew po angielsku):

Teraz wypełnia się słowo Proroka Izajasza:
Nieograniczony Pan jest zawarty w łonie Dziewicy;
Spieszy Ona, by urodzić Go jak najbardziej cudownie.
Niech Boska pieczara będzie gotowa;
przygotuj się, Betlejem, albowiem Król upodobał sobie spocząć w tobie;
O żłobie, przyjmij Chrystus jako Dziecię owinięte jasełkami –
Ono w Swej dobroci przychodzi uwolnić ludzi z kajdan grzechu.

Liturgicznie Wigilia rozpoczyna się od wieczerni 23 grudnia. Na jej koniec śpiewany jest już nie troparion Przedświęcia, lecz troparion Wigilii Bożego Narodzenia:

Niegdyś przyszła do Betlejem Mariam,
zapisać się ze starcem Józefem,
jako pochodzący z potomstwa Dawidowego,
nosząc w łonie poczętego bez nasienia.
Nadszedł czas narodzin i nie znalazło się ani jedno miejsce w gospodzie,
ale pięknym pałacem wydała się Królowej grota.
Chrystus się rodzi, aby podnieść nasz upadły obraz.

Śpiew w języku cerkiewno-słowiańskim: 

Potem sprawowane jest powieczerze. Śpiewany jest na nim pełny kanon, analogiczny w strukturze, słowach i melodii do Kanonu Wielkiej Soboty. Oto fragment (tj. same irmosy) śpiewu tegoż kanonu w cerkiewno-słowiańskim (polskie napisy):

Do tego kanonu, jak widać, sporządzono chóralną aranżację, co podkreśla wagę tego hymnu. Tutaj nagranie po angielsku w serbskim śpiewie dziewiątej pieśni tego kanonu:

Nie dziw się, o Matko,
widząc Mnie teraz jako Dziecko,
którego przed poranną gwiazdą
Ojciec zrodził.
Bowiem podnieść i wysławić z Sobą
człowieka upadłe jestestwo
przybyłem jawnie,
w wierze i miłości Cię uwielbiającego.

Jak można zauważyć, ten kanon jest bardzo poważny w treści, nie ma tu jeszcze miejsca na pełne radość i tryumf, tkliwość…

Dzień Wigilii, 24 grudnia, rozpoczyna się jutrznią, ale poza monasterami w zasadzie nie jest ona sprawowana – chyba, że Wigilia wypada w Niedzielę Ojców. Zatem, pierwszym wigilijnym nabożeństwem są…

I KRÓLEWSKIE GODZINY KANONICZNE WIGILII BOŻEGO NARODZENIA

1. Królewskie Godziny Kanoniczne, w cerkiewno-słowiańskim znane jako Carskie Czasy, to nabożeństwo wyjątkowe, sprawowane jeszcze tylko w Wielki Piątek i w wigilię Epifanii, choć oczywiście ich zawartość jest różna. Królewskie Godziny, czyli czasy pierwszy, trzeci, szósty i dziewiąty różnią się od zwykłych tym, że mają czytania: paremiji (Stary Testament), Apostoł i Ewangelię – przed każdą serią czytań śpiewany jest prokimenon (wybrane wersety psalmu wykonywane na przemian przez psalmistę/lektora i chór), mają rozbudowaną hymnografię, a także część psalmów (każdy czas ma po trzy) inną, niż zwykle.

2. Czas pierwszy (pomijam zwyczajowe hymny i modlitwy dla każdego z czasów, oraz troparion i kontakion Wigilii, bo troparion i kontakion dnia są zawsze czytane na każdym czasie)
a) psalmy 5, 44 i 45 (normalnie są to 5, 89 i 100)
b) śpiewane tropariony ułożone przez patriarchę Jerozolimy Sofroniusza (który, nawiasem mówiąc, najprawdopodobniej był Arabem), ostatni z nich jest analogiczny w strukturze i melodii do hymnu wielkopiątkowego Tak Oto Pan mówi do Żydów: Ludu mój, ludu, cóżem ci uczynił?…:
To mówi Józef do Dziewicy: Mario, cóż to za rzecz, jaką w Tobie widzę?
Wątpię i dziwię się, przeraża się mój umysł,
odejdź ode mnie w tajemnicy jak najszybciej,
Mario, cóż to rzecz, którą w Tobie widzę?
Zamiast szacunku hańbę, zamiast radości smutek,
zamiast chwały wymówkę przyniosłaś mi.
Nie będę już dalej znosił ludzkich drwin,
bowiem od kapłanów ze świątyni Pańskiej przyjąłem Ciebie jako nieskalaną i cóż widzę?

Widać tu wątpliwości świętego Józefa, które miną dopiero dzięki objawieniu archanioł Gabriela we śnie. Ale to jeszcze chwila, na razie i my tego dnia przeżywamy wątpliwości i trwogę… Radość i uwierzenie nadejdą dopiero wraz ze Świętem.
c) Paremija – Mch 5, 1-5 ze sławetnymi słowami: A ty, Betlejem, domu Efrata, najmniejsze jesteś pośród plemion judzkich! Z ciebie mi wyjdzie władca, który będzie księciem w Izraelu, a pochodzenie Jego od początki, od dni wieczności
d) Apostoł – Hbr 1, 1-12
e) Ewangelia – Mt 1, 18-25

2. Czas trzeci
a) psalmy 66, 86 i 50 (normalnie są to 16, 24 i 50)
b) stichery na ton 6, 8 i 3
c) Paremija – Ba 3, 36-4, 4
d) Apostoł – Ga 3, 23-29
e) Ewangelia – Łk 2, 1-20

3. Czas szósty
a) psalmy 71, 131 i 90 (normalnie są to 53, 54 i 90)
b) stichery na ton 1, 4 i 5
c) Paremija – Iz 7, 10-16; 8, 1-4. 9-10
d) Apostoł – Hbr 1, 10-2, 3
e) Ewangelia – Mt 2, 1-12

4. Czas dziewiąty
a) psalmy 109, 110 i 85 (normalnie są to 83, 84 i 85)
b) Stichery na ton 7, 2 i 6. Stichera na ton szósty jest jednym z najbardziej znamiennych hymnów prawosławnej Wigilii Bożego Narodzenia. Jest on analogiczny w treści i sposobie śpiewania – raczej przez psalmistę, lamentacyjnie, rzadziej przez chór (tyczy się to zwłaszcza Arabów), ewentualnie najpierw przez psalmistę (lub biskupa), a potem cały chór – do wielkopiątkowego Dzisiaj wisi na Drzewie:

Dzisiaj rodzi się z Dziewicy, Ten, który w dłoni trzyma całe stworzenie,
w pieluszki owinięty jest jak każdy człowiek,
Ten, który ze swojej istoty jest niedotykalnym Bogiem.
W żłobie spoczywa Ten, który umocnił niebiosa słowem na początku.
Z piersi mlekiem karmiony jest Ten, który na pustyni mannę zesłał ludziom.
Magów wzywa Oblubieniec Cerkwi, ich dary przyjmuje Syn Dziewicy.
Kłaniamy się Narodzeniu Twojemu Chryste! x3
Pokaż nam i Twoje Boże Objawienie!

Śpiew w cerkiewno-słowiańskim:

Śpiew po arabsku:

Śpiew po grecku:

Tutaj widać, że Cerkiew w Wigilię kładzie nacisk na dramat Wcielenia, na poniżenie Boga… Że święto Bożego Narodzenia wiąże się nierozerwalnie ze świętem Objawienia Pańskiego (Epifanią), i obydwa święta są największe z grona 12, równe sobie, a nawet… Że Teofania (Chrzest Pański) jest bardziej radosna i tryumfalna.
c) Paremija – Iz 9, 5-6
d) Apostoł – Hbr 2, 11-18
e) Ewangelia – Mt 2, 13-23
Po tym odmawiane są typika, których głównym elementem jest śpiew Dziewięciu Błogosławieństw – w zwykłe dni typika są odmawiane przed dziewiątą godziną kanoniczną; porządek wigilijny w kwestii typika jest tu zatem identyczny z wielkopostnym.
Jeśli Wigilia Bożego Narodzenia wypada w sobotę lub niedzielę, wtedy powyższe Królewskie Godziny Kanoniczne odmawiane są w piątek przed Wigilią, a tenże piątek staje się dniem aliturgicznym – tzn. nie można wtedy sprawować Boskiej Liturgii, a nawet udzielić Eucharystii, może poza wyjątkowymi sytuacjami.

phoca_thumb_l_dsc_2854.jpg

II LITURGIA ŚW. BAZYLEGO Z WIECZERNIĄ
Osobiście to jedno z moich ulubionych nabożeństw w ciągu roku. Liturgia ta nieco przypomina tę wielkosobotnią. Powinna być sprawowana popołudniu. W praktyce słowiańskiej czy rumuńskiej, raczej też arabskiej, jednak celebrowana jest przedpołudniem, bezpośrednio po Królewskich Godzinach Kanonicznych (o ile te są służone). W praktyce greckiej zachowuje się nakaz, by była ona popołudniem lub nawet wieczorem. Kolor szat liturgicznych raczej jeszcze powszedni, czyli złoty.
1. Początek typowy dla wieczerni – psalm 103, ektenia… Następuje śpiew sticher po hymnie Panie wołam do Ciebie (cs. Gospodi wozwah)… Ostatnia stichera to hymn mniszki Kasjany, bardzo znamienita:

Gdy jedynowładcą na ziemi był August, skończyła się u ludzi wielość władz.
Z Twoim wcieleniem z Przeczystej zlikwidowane zostało wielobóstwo idoli.
Jednemu królestwu ziemskiemu podporządkowały się państwa
i w jedno panowanie Bóstwa uwierzyły narody.
Narody zostały spisane na rozkaz cezara,
my zaś, wierni, zapisani zostaliśmy imieniem Boga,
Twoim imieniem, wcielonego Boga naszego.
Wielkie jest Twoje miłosierdzie, Panie, chwała Tobie!

Nagranie audio mp3 w cerkiewno-słowiańskim
Nagranie audio mp3 po angielsku
Śpiew grecki:

2. Hymn Pogodna Światłości typowy dla wieczerni przy którym następuje (co już nietypowe dla wieczerni) wejście z Ewangeliarzem, po czym rozpoczyna się jedna z najbardziej rozbudowanych Liturgii Słowa w przeciągu roku. Początek to osiem paremij – czytań starotestamentowych, tutaj można się z nimi zapoznać w języku polskim (strony 20-24). Pierwsze jest to samo, co w Wielką Sobotę: opis stworzenia świata. Po pierwszych trzech czytaniach następuje śpiew troparionu: W tajemnicy urodziłeś się w grocie, ale niebo głosiło Ciebie wszystkim, jak ustami, posługując się gwiazdą, Zbawco, i przywiodło do Ciebie magów z wiarą kłaniających się Tobie, z którymi i nad nami zmiłuj się przeplatanego wersetami (nagranie audio mp3). Na ten śpiew wszyscy wierni wstają. Po szóstym czytaniu znowu wszyscy wstają, gdyż śpiewany jest troparion: Zajaśniałeś z Dziewicy, Chryste, jako duchowe Słońce Sprawiedliwości i gwiazda wskazała Ciebie, nieogarnionego i mieszczącego się w grocie. Ty skierowałeś magów do złożenia Tobie pokłonu, z którymi Ciebie wywyższamy: Dawco Życia, chwała Tobie także przeplatany wersetami (nagranie audio mp3). Oczywiście, przypomina to śpiew dwóch kantyków w Wielką Sobotę, na których śpiew także się wstaje i otwierane są carskie wrota. Są potem czytane jeszcze dwie paremije, a następnie prokimenon: Pan rzekł do mnie: Ty jesteś Synem moim, Jam dzisiaj zrodził Ciebie (nagranie audio mp3) i czytanie Apostoła (Hbr 1, 1-1) oraz Ewangelii (Łk 2, 1-20).

3. Następnie Liturgia toczy się zwyczajowo, przy czym z racji że jest to Liturgia św. Bazylego, to Anafora Eucharystyczna jest dłuższa, i nie śpiewa się hymnu do Bogurodzicy Godnym jest (cs. Dostojno jest), lecz Tobą raduje się (cs. O Tiebie radujetsja).

4. Po zakończeniu Liturgii kapłan wynosi na środek ikonę Bożego Narodzenia przy śpiewie – po raz pierwszy – już troparionu oraz kontakionu Bożego Narodzenia. To też jest moment, by (dopiero!) po raz pierwszy zaśpiewać kolędę. Jednak, jak czytamy w ustawie, po tych śpiewach kapłan zabiera ikonę do ołtarza, by „nikt nie ucałował jej przedwcześnie”. Ikona Bożego Narodzenia powinna być uroczyście wyniesiona dopiero na Jutrzni Bożego Narodzenia, czyli w Nocy, przy śpiewie polijeleosu i wyjścia duchowieństwa na środek.

5. Liturgia ta sprawowana jest tylko wtedy, gdy Wigilia wypada w zwykły dzień tygodnia, czyli pomiędzy poniedziałkiem a piątkiem włącznie. Jeśli Wigilia wypada w sobotę lub niedzielę, sprawowana jest Liturgia św. Jana Chryzostoma, a natomiast dopiero w dzień Bożego Narodzenia Liturgia św. Bazylego, ale oczywiście nie łącząca się z wieczernią, bo Liturgia Wieczerniowa to jest coś typowo postnego. a dopiero po nie jest wieczernia z tymi czytaniami i śpiewami.

6. Zatem, jeśli Wigilia Wypada w sobotę lub niedzielę, wieczernia z tymi sticherami i czytania starotestamentowymi sprawowana jest po Liturgii św. Jana Chryzostoma. Może być ona sprawowana bezpośrednio po niej (spotkałam się z takim ukazem), lub wczesnym popołudniem; w każdym razie, powinna być ona odsłużona! Co istotne, na tej wieczerni, nawet bez Liturgii, wejście na hymn Pogodna Światłości odbywa się z Ewangeliarzem – jakby jednak pierwotnie wieczernia w dzień Wigilii w każdy dzień tygodnia była łączona z Liturgią, i może potem, na skutek przewagi systemu tygodniowego oraz faktu, że sobota (a tym bardziej niedziela) to nie jest zwykły dzień, doszło do obecnej praktyki.

8ecf8e4b6175cc5396beff3e0c19032e_view_l.jpg

III POST ŚCISŁY
Wigilia Bożego Narodzenia to dzień ścisłego postu, nawet Zachód (przynajmniej w Polsce, i to mimo rozluźnienia zasad przez rzymsko-katolicki episkopat) choć trochę o tym pamięta. Skąd ten post ścisły? Jest kilka przyczyn:
1. Opisana wyżej Liturgia, która powinna być sprawowana wieczorem. Post Eucharystyczny obowiązuje od północy – jeśli Liturgia jest wieczorem, dopuszcza się osiem godzin bycia na czczo przed Służbą – więc jest to naturalna konsekwencja.

2. Jak widać po charakterystyce wyżej opisanych nabożeństw, Wigilia Bożego Narodzenia to swoiste Wielki Piątek i Wielka Sobota. A są to dni ścisłego postu.

3. Jednakże Wigilia ma też znamię radosnego oczekiwania. Stąd też wieczorem jest spożywana postna wieczerza wigilijna. Typikon pozwala na użycie oleju, ale na pewno nie ryby (tak tak!) i nabiału. Ta wieczerza ma dać siły na całonocne nabożeństwa świąteczne, trud czuwania (przecież słowo „wigilia” znaczy „czuwać”). Z racji tego elementu czuwania u wszystkich Słowian – a chyba też u Rumunów i Mołdawian – na stole stawia się zapaloną świecę, którą otacza się słomą/sianem. Obok niej bywa stawiana ikona – Bożego Narodzenia lub jakaś inna, a także kadzidło.
Wieczerzę wigilijną powinno rozpocząć się od podzielenia się prosforą – błogosławionym chlebem przyniesionym z cerkwi, który dostaje się po przyjęciu Eucharystii i/lub na koniec Boskiej Liturgii, w tym przypadku Liturgii św. Bazylego (w sobotę/niedzielę – św. Jana Złotoustego). Bo post należy zerwać czymś pobłogosławionym. Stąd też i wśród polskich rzymsko-katolików opłatek – w istocie jest to ta sama tradycja. Różnica jednak z innymi ortodoksyjnymi narodami jest taka, że prawosławni Polacy, podobnie jak ich zachodni rodacy, przy tym dzieleniu się prosforą składają sobie życzenia; tzn. w Serbii przy dzieleniu się prosforą życzenia się składa, ale w sam dzień Świąt, o czym w kolejnym wpisie.
Wieczerza wigilijna jest jedną z trzech postnych, uroczystych kolacji w ciągu roku po dniu ścisłego postu, obok Wigilii Epifanii oraz Wielkiego Czwartku.
Wieczerza ta ma charakter modlitewny, refleksyjny, jest tylko nuta radości, a bardziej oczekiwania. Dlatego też wydaje się, że prezenty – co się dzieje u wielu innych narodów – powinny być rozdawane następnego dnia, już w samo Święto.

475891_011115c1_f.jpg

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s