Porządek liturgiczny Nocy Bożonarodzeniowej (+ nagrania)

Czy prawosławni chrześcijanie mają Pasterkę? Poniekąd. Tak samo jak w Paschalną Noc, tak i w Bożonarodzeniową Noc nie jest sprawowane jedno nabożeństwo, a właściwie ich ciąg: wielkie powieczerze z litiją, jutrznia, czasy/kilka kolęd, Boska Liturgia. Poniżej je opiszę, przytaczając też treść niektórych hymnów z danego momentu po polsku, również z nagraniami w różnych językach i tradycjach.
Kolor szat liturgicznych: raczej biały, u Serbów i Arabów może być czerwony.

10885607_1455765224648381_8044136873726227535_n.jpg

I WIELKIE POWIECZERZE
Nabożeństwo powieczerza jest typowe dla monasterów; w parafiach sprawowane jest kilka razy w roku – no, w tradycjach południowych nieco częściej. W typikonie jest wyraźnie napisane, że niezależnie w jaki dzień Boże Narodzenie by nie wypadało, powieczerze, i to w formie wielkiej, trzeba zawsze odsłużyć. De facto jest to nabożeństwo jeszcze Wigilii Bożego Narodzenia. Są trzy warianty jego sprawowania, co się tyczy pory:
a) po południu, celebrowane osobno, po czym ludzie udają się na wieczerzę wigilijną – tradycja serbska;
b) po południu, celebrowane z następującą bezpośrednio po nim Jutrznią Bożonarodzeniową – bywa to w Polsce, w Bułgarii;
c) późnym wieczorem (22, 23 godzina), wtedy zaczyna ono cykl nabożeństw Nocy Bożego Narodzenia.

Przebieg tego nabożeństwa: 
1. Melorecytowane modlitwy początkowe i psalmy (4, 6, 12, 24, 30, 90 – w praktyce parafialnej część jest pomijana), aż rozlega się pierwszy zwycięski śpiew: Z nami Bóg, zrozumcie to, poganie, i upokorzcie się, albowiem z nami Bóg! przetykany wersetami proroctwa Izajasza: (…) Mieszkającym w krainie i cieniu śmierci zaświeci światłość wielka. Albowiem Dziecię nam się urodziło i Syn jest nam dany itd. Ten śpiew może rozpocząć diakon (nawet w stronę ludu) lub psalmista, po czym chór śpiewa ten refren „Z nami Bóg”, a skoro refren, to i wierny lud powinien się w niego włączyć.

Śpiew serbski hymnu Z nami Bóg w cerkiewno-słowiańskim:

Śpiew po angielsku hymnu Z nami Bóg – nagranie audio mp3

2. Melorecytowane modły powieczerza, aż rozlega się kolejny tryumfalny śpiew, na który carskie wrota zostają otwarte (tak to przez całe nabożeństwo są zamknięte): troparion Bożego Narodzenia (cs. Rożedestwo Twoje).

Narodzenie Twoje, Chryste Boże nasz,
zajaśniało światu światłem poznania,
bo przez nie służący gwiazdom,
od gwiazdy nauczyli się oddawać cześć Tobie, Słońcu prawdy,
i poznali, że Ty jesteś Wschodem z wysokości.
Chwała Tobie, Panie.

Śpiew serbski troparionu Bożego Narodzenia w cerkiewno-słowiańskim:

3. Następne melorecytowane modlitwy powieczerza, aż rozbrzmiewa potężny śpiew kontakionu Bożego Narodzenia (cs. Diewa Dnies), w trakcie którego carskie wrota ponownie są otwarte.

Dziewica dziś Będącego Odwiecznie rodzi,
a ziemia grotę udostępnia Niedostępnemu.
Aniołowie z pasterzami wysławiają,
Mędrcy z gwiazdą podróżują,
bo dla nas narodziło się małe Dziecię,
Przedwieczny Bóg.

Śpiew rosyjski (aranżacja Bortniańskiego, de facto Łemka z pochodzenia) kontakionu Bożego Narodzenia w cerkiewno-słowiańskim:

4. Kolejne melorecytowane modlitwy powieczerza, aż następuje wyjście kleru zza ikonostasu na środek świątyni. To tzw. litija – modlitwa za gromadzonych w świątyni i za świat, litania do wszystkich świętych, błogosławieństwo chleba, wina i oliwy. Kiedy kapłani zmierzają pomiędzy wierny lud, śpiewane są trzy stichery na ton 1, oto pierwsza z nich:

Niebo i ziemia niech dzisiaj weselą się radością proroków,
aniołowie i ludzie niech tryumfują duchowo,
bowiem zrodzony z Dziewicy Bóg w ciele,
objawił siebie pogrążonym w ciemnościach i mroku.
Przyjęła Go grota i żłób, jako głosiciele cudu wystąpili pasterze.
Do Betlejem dary przynoszą magowie ze Wschodu,
my zaś chwałę chcemy przynieść i niegodnymi ustami głosić słowa aniołów:
„Chwała na wysokościach Bogu, a na ziemi pokój”.
Nadeszło bowiem oczekiwanie narodów
i Chrystus przyszedłszy wybawił nas z niewoli wroga.

Śpiew rosyjski w cerkiewno-słowiańskim tej stichery:

Kolejna stichera, autorstwa św. Jana Damasceńskiego na ton 5, również jest znamienita: Magowie, perscy królowie… (cs. Wolswi persidstii carije…), o której więcej tutaj, razem z nagrania w różnych językach. W niektórych tradycjach (np. arabskiej) w trakcie śpiewu tych sticher zza ikonostasu wynosi się ikonę Narodzenia Chrystusa, którą procesyjnie obnosi się po całej świątyni, i wierni w trakcie dalszego śpiewu sticher podchodzą do ikony, by oddać pokłon Nowonarodzonemu.

Po zwyczajnych modlitwach na koniec litiji śpiewany jest trzykrotnie troparion Bożego Narodzenia, duchowieństwo wraca do ołtarza. W serbskiej, aramejskiej i indyjskiej tradycji po tym wszyscy wychodzą przed cerkiew, by rozpalić ognisko – na pamiątkę pasterzy, oraz podkreślenia narodzin Słońca Sprawiedliwości – które kapłan oświęca. W serbskiej tradycji to tzw. badnjak (od Badnje Veče – „Wieczór Czuwania”, czyli Wigilia); część badnjaka, który powinien być wyrąbany w Wigilię rano, zostawia się w cerkwi, a część w domach – choinki weszły do Serbii później, ale i tak to badnjak jest ważniejszy; bywa, choć nie musi być ozdabiany dekoracjami.

bo_47153d13-7cde-4ef7-8bc5-347495eeef3f.jpg

Jak widać, to nabożeństwo ma w sobie pewną tajemnicę – można by rzec, Stary Testament, którego mrok zostaje rozjaśniony czasami proroctwami.

II JUTRZNIA BOŻEGO NARODZENIA
Zaczyna się ona albo około 23 i po niej następuje Boska Liturgia; albo jest bezpośrednio po wielkim powieczerzu, po czym ludzie rozchodzą się do domów na kolację wigilijną; albo jest ona pomiędzy powieczerzem i Liturgią, w nocy; albo jest w dzień święta nad ranem, po której sprawowana Liturgia.
1. Początek zwyczajny, melorecytowane sześciopsalmie, ektenia, po czym diakon wychodzi przed ikonostas wołając: Bóg i Pan, i objawił się nam! Następnie śpiewany jest troparion Bożego Narodzenia.

Śpiew po grecku troparionu Bożego Narodzenia:

2. Recytacja psalmów, po czym czytane/śpiewane są dwa sedalny.
3. Śpiew polijeleja (psalmy 134-135), w trakcie którego zapalają się światła, otwierają się carskie wrota, a kapłani wszyscy i asysta liturgiczna wychodzą zza ikonostasu na środek świątyni. W niektórych tradycjach dopiero w tym momencie wynosi się ikonę Narodzenia Chrystusa na środek świątyni, gdzie – niezależnie od tradycji – zostanie na cały tydzień.

1927709_738006942967366_3143619744167721961_n.jpg

W ramach polijeleja śpiewane są też specjalnie wybrane wersety psalmu oraz uwielbienie (cs. wieliczanie): Uwielbiamy Ciebie, Dawco Życia Chryste, który dla nas narodziłeś się w ciele z Przeczystej Dziewicy Marii!

Śpiew bułgarski tego uwielbienia:

Nagranie video tego uwielbienia z Moskwy:

Po tym śpiewana jest antyfona świąt z grona 12 największych, do jakich oczywiście należy Boże Narodzenie: Od młodości mojej (cs. Ot junosti mojeja).
4. Śpiew prokimenonu na ton 4: Z łona przed jutrzenką zrodziłem Ciebie. Poprzysiągł Pan i nie cofnie słowa.
Nagranie audio mp3 tego prokimenonu po angielsku

I czytanie Ewangelii (Mt 1, 18-25). Recytacja psalmu 50, oraz śpiew stichery po Ewangelii: Chwała na wysokościach Bogu, a na ziemi pokój, dzisiaj Betlejem przyjmuje zawsze zasiadającego z Ojcem, dzisiaj aniołowie nieustannie wysławiają zrodzone Dzieciątko. Chwała na wysokościach Bogu, a na ziemi pokój, w ludziach upodobanie ku dobremu! Bardzo ciekawe (bo z instrumentem oud) arabskie wykonanie tego hymnu:

Nagranie audio mp3 tego hymnu w cerkiewno-słowiańskim

5. Wreszcie rozbrzmiewa pełny – a nie tylko katabasja, jak to było od 21 listopada – Kanon Bożego Narodzenia.  Tutaj same irmosy w cerkiewno-słowiańskim, z polskimi napisami:

Pełna IX pieśń Kanonu Bożego Narodzenia po rumuńsku:

W tradycjach słowiańskich raczej dopiero w tym momencie ludzie podchodzą do ikony Narodzenia Chrystusa, by ją ucałować. W tym czasie odbywa się też jeleopomazanije – namaszczenie czół olejem przez kapłana zgromadzonych wiernych.

Po Kanonie śpiewany jest eksapostilarion Bożego Narodzenia (cs. Posetil ny jest):
Nawiedził nas z wysoka Zbawiciel nasz, Wschód wschodów,
i my, znajdujący się w ciemnościach i cieniu,
otrzymaliśmy prawdę, bowiem z Dziewicy urodził się Pan.

Nagranie audio mp3 po grecku tego eksapostilarionu

6. Śpiew stichery isomelosów Bożego Narodzenia, po którym rozlega się śpiew Wielkiej Doksologii (cs. Weliko Slawoslowije) – Chwała na wysokościach Bogu, a na ziemi pokój! (cs. Slawa w wisznih Bogu, i na zemli mir!), która szczególnie brzmi i dotyka na Boże Narodzenie, gdyż to w Tę Noc Aniołowie zaśpiewali te słowa. W tradycjach greckiej i arabskiej wyjątkowo w tę Noc kapłan nie śpiewa inwokacji wprowadzającej do Wielkiej Doksologii Chwała Tobie, Który pokazałeś nam światłość! gdyż stichery isomelosy kończą się słowami, które zaczynają właściwy hymn Wielkiej Doksologii (Chwała na wysokościach…), i w tę Noc koniec śpiewu tych sticher jest jednocześnie początkiem śpiewu Wielkiej Doksologii. Na koniec Wielkiej Doksologii, tak jak w przypadku innych świąt z grona 12 największych, zostaje odśpiewany troparion święta – prazdnika.

7. W tradycjach wschodniosłowiańskich przyjęło się, by w Okresie Bożego Narodzenia nie czytać godzin kanonicznych (cs. czasów), lecz za każdy czas (godzinę) zaśpiewać trzy, sześć lub dziewięć kolęd. Nie wnikam, czy to słuszne. Można tu doszukać się pewnej analogii z Tygodniem Paschalnym, kiedy nie odmawia się zwykłych godzin, lecz śpiewa się Czasy Paschy.
Dziewięć (byśmy spełnili Czasy ;P ) kolęd z różnych prawosławnych kręgów kulturowych:

A tak naprawdę, kolędy nie są „katolickie” czy „prawosławne”, grunt, by były zgodne z dogmatyką. Dlatego też prawosławni hiszpańskojęzyczni śpiewają np. Pero mira cómo beben (Patrz, jak ryby w rzece piją…) 😉

III BOSKA LITURGIA BOŻEGO NARODZENIA
Celebrowana albo o północy, lub około pierwszej w nocy (w obydwu tych przypadkach, od raz po jutrzni lub powieczerzu i jutrzni) albo rano (od razu po jutrzni lub sama).
Jeśli Boże Narodzenie wypada w niedzielę lub poniedziałek, sprawowana jest Liturgia św. Bazylego Wielkiego, która ma inną Anaforę Eucharystyczną (czytaj: dłuższą). Jeśli święto Narodzenia Chrystusa wypada w pozostałe dni, wtedy służona jest Liturgia św. Jana Chryzostoma. Oprócz kwestii anafory, jej przebieg jest identyczny:
1. Zwyczajne rozpoczęcie Błogosławione Królestwo (cs. Blagoslowiennoje Carstwo) i ektenia. Na tak wielkie święta bywa, że ektenia, czy pojedyncze inne elementy Liturgii rozbrzmiewają w różnych językach – by Dobra Nowina dotarła do każdego człowieka, i jako znak powszechnego zwycięstwa Wiary Prawosławnej.

28-Craciun_Sibiu_w2000_h1333_q100.jpg
2. Śpiew trzech antyfon Bożego Narodzenia. W tym czasie mogą bić dzwony, co się nie dzieje na inne święta.

Śpiew grecki tychże antyfon:

Śpiew serbski w cerkiewno-słowiańskim z polskimi napisami (wersja skrócona antyfon):

Trzecia antyfona to de facto troparion Bożego Narodzenia przeplatany wersetami.  Wtedy następuje tzw. małe wejście, czyli duchowieństwo i asysta liturgiczna wychodzi przed ikonostas (lub, w tradycji arabskiej, przez połowę cerkwi), z Ewangeliarzem. Po Chwała Ojcu śpiewany jest kontakion Bożego Narodzenia.
Serbski śpiew kontakionu Bożego Narodzenia w cerkiewno-słowiańskim, począwszy od Chwała:

3. Nie jest śpiewany trisagion (Święty Boże, cs. Swiatyj Boże), lecz hymn: Wy wszyscy, którzyście ochrzczeni w Chrystusie, przyoblekliście się w Chrystusa, alleluja! (cs. Jelici wo Hrista). Albowiem Boże Narodzenie to jedno z tych świąt, w trakcie którego odbywały się chrzty i bierzmowania, obrzędy przyjęcia do Cerkwi katechumenów. Widać to też po tym, że wiele serbskich rodzin jako Slavę – święto patronalne rodziny czyli dzień, kiedy nasz pierwszy przodek przyjął chrzest – ma właśnie Boże Narodzenie. Sama miałam bierzmowanie (cs. miropomazanie) w Wigilię Bożego Narodzenia. Oto śpiew tego hymnu:

Bywa, zwłaszcza w serbskiej tradycji, że w tym momencie czytane są modlitwy za naród, za wszystkich prawosławnych chrześcijan, za zwierzchnika Cerkwi lokalnej, zwieńczone śpiewem Mnogaja ljeta (pol. Wielu lat) – to bywa tylko na Paschę, właśnie Boże Narodzenie oraz święto parafialne.
4. Prokimen tonu 8 (czyli tak jak na Paschę czy Zesłanie Ducha Świętego – jest on rozciągnięty, uroczysty): Cała ziemia niech pokłoni się Tobie i śpiewa Tobie, niech śpiewa Imieniu Twemu, Najwyższy!
5. Czytanie Apostoła (Ga 4, 4-7), alleluja, czytanie Ewangelii (Mt 2, 1-12). Jak widać, Kościół prawosławny obchodzi święto Trzech Króli razem z Bożym Narodzeniem, zgodnie z pierwotną tradycją. W tym momencie – lub w trakcie Komunii kleru – raczej nie jest wygłaszane kazanie, lecz czyta się Orędzie Bożonarodzeniowe soboru biskupów danej Cerkwi lokalnej na dany rok.
6. Dalej Liturgia toczy się zwyczajowo. Jako hymn do Bogurodzicy śpiewany jest zadostojnik Bożego Narodzenia (cs. Tainstwo starannoje wiżu i preslawnoje):

Uwielbiaj duszo moja, Dziewicę przeczystą Bogurodzicę,
Przewyższającą chwałą i sławą zastępy niebieskie!
Tajemnicę dziwną widzę i przesławną:
niebem – grota,
tronem cherubinów – Dziewica,
żłobek – pomieszczeniem,
gdzie leży Nieobjęty – Chrystus Bóg,
Którego radosnym śpiewem uwielbiamy!

Śpiew w pięciu językach:

Na wschodniej słowiańszczyźnie bywa inny zadostojnik, ale to ten jednak jest śpiewany przez „całą resztę”, no i i jest naprawdę głęboki…

7. Koinonikon (cs. zapriczastnyj), czyli śpiew na Komunię to: Pan posłał zbawienie ludowi swemu, alleluja! Libańczycy na jego podstawie stworzyli kolędę, którą przetłumaczyli i przejęli prawosławni Amerykanie.
Nagranie audio mp3 po angielsku

Nagranie w cerkiewnosłowiańskim:

Najpierw jest Eucharystia kleru, a potem świeckich wiernych. To centralny moment świętowania Bożego Narodzenia – doświadczenia, skorzystania z Bożego Wcielenia. Sami stajemy się w tym momencie betlejemską pieczarą. W niektórych południowych tradycjach zamiast Widzieliśmy Światłość prawdziwą... (cs. Widiem Swet istinnyj), czyli pierwszego z dwóch zwyczajnych hymnów poeucharystycznych, śpiewa się troparion Bożego Narodzenia.

1389118216_5q1a1964.jpg

8. Rozesłanie – jak każde święto z grona 12 (oraz kilka innych okazji), ma swoje specjalne. Po tym bywa – vide moja parafia czy Arabowie – wspólne kolędowanie wszystkich przybyłych przed ikoną Narodzenia Chrystusa. Aż wszyscy udają się do domów, by świątecznym obiadem zerwać czterdziestodniowy post. Posiłek ten powinno się zacząć od śpiewu lub przeczytania troparionu Narodzenia Chrystusa oraz podzielenia się prosforą domowników i gości. Przy tym się mówi – tak samo jak kapłan na początku czytania Orędzia Bożonarodzeniowego – Chrystus się rodzi! (cs. Hristos rażdajetsja!, serb. Hristos se rodi!, arab. Al-Masīḥ łulida!). Odpowiedź już zależy od tradycji: Wysławiajmy Go! (cs. Slawite Jeho! arab. Fa-madżiduh!) lub Prawdziwie się rodzi! (serb. Vaistinu se rodi! ).
Amerykańska kompozycja tego Bożonarodzeniowego prawosławnego pozdrowienia – nagranie audio mp3

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s