Kolory szat liturgicznych w rytach bizantyjskich

Wpis prosty, ale być może potrzebny. Jednak zarazem na pewno nie wyczerpuje tematu.
Na początku należy zaznaczyć dwie rzeczy.

orthodox-vestments-new-oramaworld-collection.png

Po pierwsze, pod pojęciem „koloru szat liturgicznych” kryje się zazwyczaj także kolor zasłon(y) w ikonostasie, a nie rzadko również nakryć anałojów, tj. stolików z ikonami, pulpitów do czytań. Owe zasłony w ikonostasie są starsze niż carskie wrota a nawet ikony w ikonostasie (najwyżej bywał krzyż, rybka czy inny symbol), i były one obecne także w rytach zachodnich. Są one kontynuacją zasłony świątynnej w Jerozolimie, która rozerwała się na pół w momencie śmierci Jezusa Chrystusa na Krzyżu, tym samym kończąc Stary Testament. Dlatego są one tak ważne – i często na Bliskim Wschodzie, czasem w Gruzji, carskich wrót może nie być – to znaczy, są one wówczas rozumiane jako to środkowe, główne wejście – ale zasłony są.

D_2151.JPG

Po drugie, kwestia koloru szat liturgicznych, jego symbolika i różnorodność rozwijała się w innym tempie i innym kierunku w różnych tradycjach. Są tacy, co uważają, iż w rycie bizantyjskim są tylko dwa kolory: ciemny (zazwyczaj czerwień/bordo) i jasny (biały lub złoty), a że inne kolory to wpływ zachodni. Jednak również inne ryty wschodnie rozwinęły kolorystkę, z wyjątkiem Koptów, u których faktycznie są tylko dwa kolory liturgiczne: czarny lub granat oraz czerwień orarionów i zasłon, reszta szat biała. Z kolei Zachód nie ma rozróżnienia pomiędzy białym i złotym i niebieskim (choć na temat tego ostatniego można dyskutować, no a zresztą bywają wzory rozróżniające wszystkie trzy warianty), co ma Wschód. Zaś Wschód nie ma różowego, który na Zachodzie jest wykorzystywany dwa razy w roku, w trzecią niedzielę Adwentu i czwartą niedzielę Wielkiego Postu.

Osobiście uważam, że warto stosować różne kolory, bo pomaga to wiernym bardziej wejść w dany dzień czy okres liturgiczny. Dlatego np. jestem za tym, by cały Wielki Post trzymać się fioletu (a w niektóre dni czerni), nie robić wyjątków na niedziele czy sobotę (nie wiedzieć czemu, w mojej parafii rok temu w soboty, nawet nie w niedziele! Był złoty), tak by w Sobotę Wskrzeszenia Łazarza złoto lub wręcz biel biły po oczach, a zieleń w Niedzielę Palmową dała chwilę wytchnienia przed najtrudniejszymi dniami, jakimi są te należące do Wielkiego Tygodnia.

To jasne, że nie każdą parafię stać na komplet szat liturgicznych na każdą okazję. Tym bardziej dotyczy to asysty liturgicznej, tzw. prisłużników – np. w krajach arabskich czy gdzieniegdzie w Serbii mają oni tylko jeden zestaw lub dwa, albo nie mogą kupić żadnego; szaty asysty liturgicznej, tak samo diakonów, wymagają paradoksalnie więcej materiału i są bardziej złożone niż fenolion (narzuta, coś jak ornat zachodni) prezbitera.

Kolory, jakie występują w rytach bizantyjskich, oraz okazje, w których są stosowane:

BIAŁY
1. Przede wszystkim Pascha, a dokładnie od śpiewu Powstań Boże na Liturgii Wielkiej Soboty,  i cały okres Świętej Pięćdziesiątnicy – w tym święto Wniebowstąpienia – z wyjątkiem jej ostatniego dnia. Tylko w tradycji rosyjskiej w trakcie służby Nocy Paschalnej białe szaty zmieniane są na czerwone, bo ktoś kiedyś źle odczytał „krasnyje” jako „czerwone”, zamiast „piękne” – faktycznie, na Paschę są one zazwyczaj dodatkowo bardziej ozdobne.
2. Boże Narodzenie (u Serbów i Arabów jednak raczej czerwony) aż do Epifanii, tj. Objawienie Pańskiego włącznie (u Greków, Rumunów, Arabów wtedy raczej niebieski). Więc wypadające w międzyczasie święto Obrzezania Pańskiego i św. Bazylego Wielkiego, 1 stycznia, również biel. Jednak w trzeci dzień świąt Bożego Narodzenia, św. pierwszego męczennika i archidiakona Stefana (Szczepana), 27 grudnia, można się spotkać z czerwienią.
Czasem Spotkanie Pańskie, 2 luty.
3. Przemienienie Pańskie 6 sierpnia i okres tego święta, czyli do 13 sierpnia włącznie.
4. Pogrzeb.
5. Ewentualnie Sobota Wskrzeszenia Łazarza.

BIały.jpg

Ogółem w tradycjach południowych biel jest częstsza również w niedziele.
Biały symbolizuje przede wszystkim Zmartwychwstanie – jak szaty aniołów u pustego grobu Chrystusa w Niedzielę Paschy – i Boską Chwałę – jak szaty Chrystusa w momencie Przemienienia. Jest to kolor najbardziej uroczysty w Cerkwi prawosławnej, kojarzy się z radością. Dlatego nie powinien być on stosowany w Wielki Czwartek, co można zauważyć w niektórych parafiach tradycji bizantyjskiej, a co jest wręcz normą kanoniczną – choć bywa też złoty – w rycie rzymskim.

ZIELONY
1. Niedziela Palmowa – tryumfalny wjazd Chrystusa do Jerozolimy.
2. Dzień Świętej Pięćdziesiątnicy – Zstąpienie Świętego Ducha, i okres tego święta, czyli do soboty przed Niedzielą Wszystkich Świętych włącznie.
3. W tradycji greckiej, czasem również rumuńskiej w święto Podwyższenia Krzyża.
4. W tradycjach wschodniosłowiańskich także w dzień pamięci świętych mnichów i mniszek (cs. prepodobnyj/prepodobnaja).

zielony.jpg

Generalnie dosyć rzadki kolor, w przeciwieństwie do tradycji łacińskiej, gdzie jest on kolorem okresu zwykłego, a więc – najbardziej dominującym.
Zieleń symbolizuje żywotność – wyrażaną też w roślinności – oraz działalność Świętego Ducha. W Niedzielę Palmową Cerkiew śpiewa, że to Duch Święty zgromadził tego dnia Hebrajczyków, a również i nas, u wrót Jerozolimy, by powitać Zwycięzcę śmierci; zatem nie chodzi tu tylko o symbolikę palemek-gałązek, choć to też. Zieleń nawiązuje również do drzewa – więc i Krzyża, poza tym Krzyż określa się mianem „Życiotwórczego”, podobnie jak Świętego Ducha.

CZERWONY
1. Świętych męczenników oraz święta związane ze św. Janem Chrzcicielem.
2. Wielki Czwartek; zasłony jednak mogą pozostać czarne.
3. Święto Podwyższenia Krzyża, ewentualnie inne święta związane z Krzyżem, jak 1 sierpnia, czasem  – choć tu raczej fiolet – trzecia niedziela Wielkiego Postu, świętych Konstantyna i Heleny.
4. Ponoć gdzieniegdzie używany w czasie Postu Bożonarodzeniowego (Adwentu) poza okresem święta Wprowadzenia Bogurodzicy do Świątyni, aczkolwiek osobiście się z tym nie spotkałam.

Czerwo.jpeg

Gdzieniegdzie zastępuje on też czerń. Nie powinien być stosowany w Niedzielę Palmową – to akurat rzeczywiście wpływ zachodni. Jak wyżej wspomniano, u Serbów i Arabów również na Boże Narodzenie.
Czerwony symbolizuje męczeńską krew, w tym samą Krew Chrystusa, stąd jego obecność w święta Krzyża oraz Wielki Czwartek – ustanowienie Eucharystii i początek Męki. Jest to jednak zarazem kolor królewski, i dosyć uroczysty, dlatego znowuż, pasuje tu i do Krzyża – często widnieje na nim tabliczka „Król Chwały” – i Wielkiego Czwartku, ale i Bożego Narodzenia: w nawiązaniu do narodzin prawdziwego Króla świata i pokłonu mędrców ze wschodu.

CZARNY
1. Wielki Poniedziałek, Wielki Wtorek, Wielka Środa, Wielki Piątek, Wielka Sobota do śpiewu Powstań Boże przed Ewangelią na Boskiej Liturgii tego dnia.
2. Często w Czystym Tygodniu, tj. pierwszym tygodniu Wielkiego Postu, od Czystego Poniedziałku do Czystego Piątku włącznie lub do molebnia z poświęceniem koliwa z okazji Soboty św. Teodora Tyrona.
3. Bywa, że dni powszednie, tj. poniedziałek-piątek, okresu Wielkiego Postu.

czrny.jpg
Najrzadszy kolor w Prawosławiu, gdyż Prawosławie jako takie jest Paschalne. Dlatego też jednak zawsze na czarnych szatach pojawiają się elementy białe lub srebrne. Wyraz największej żałoby, zadumy, żalu i pokajania.

NIEBIESKI
1. Wszystkie święta związane z Bogurodzicą i ich okresy świąteczne; bywa że też na Spotkanie Pańskie (Wejście Chrystusa do Świątyni), bo ono również wymiar Maryjny. Niekoniecznie jednak w drugi dzień Bożego Narodzenia (26 grudnia), czyli na sobór (synaksę) Bogurodzicy – raczej biały, ale np. same orariony mogą się zdarzyć niebieskie. Może być w Sobotę Akatystu w Wielkim Poście (piąta w nim). Także nabożeństwa ku czci Bogurodzicy.
2. Jak wspomniano wcześniej, w niektórych tradycjach również Objawienie Pańskie.
3. Spotkałam się u Arabów – może nie tylko oni to mają – z tym kolorem również na święto Mocy Bezcielesnych, tj. 9 listopada.

niebieski.jpgNiebieski – w bardzo różnych odcieniach – został przypisany Bogurodzicy, bo w szatach takiego koloru jest przedstawiana na ikonach, gdyż łączy ona Niebo z ziemią poprzez swoje Zrodzenie tj. zgodę na Wolę Bożą, poczęcie z Ducha Świętego i urodzenie Chrystusa. Kolor ten jest także kojarzony z żywiołem wody, stąd gdzieniegdzie jego użycie 6 stycznia – na Epifanię, czyli Chrzest Pański.

FIOLETOWY
Zasadniczo używany tylko w Wielkim Poście. W niedzielę może wchodzić bardziej w bordowy i być nieco bardziej ozdobny; to akurat w mojej parafii od zeszłego roku wprowadzono, i faktycznie np. Niedziela Tryumfu Ortodoksji o to się prosi, jeśli tylko na to daną wspólnotę stać oczywiście. W niektórych tradycjach, czasem z powodów teologicznych, a czasem finansowych, zastępuje czerń w Wielkim Tygodniu. U Rosjan czasem można się spotkać z fioletem w Wielki Czwartek, jednak jest to niedocenienie tego dnia.

fiolet.jpg

Kolor ten symbolizuje pokutę, post.

ZŁOTY
Wszystkie okazje inne od wymienionych wcześniej, i Sobota Wskrzeszenia Łazarza. To podstawowy kolor w rycie bizantyjskim.

hierarchical-divine-liturgy-at-the-patriarchal.jpg
Symbolizuje Boską Chwałę. Można się ponoć w tradycji karpacko-rusińskiej spotkać z jego pomarańczową odmianą na okres od święta apostołów Piotra i Pawła (29 czerwca) do święta Przemienienia Pańskiego (6 sierpnia).

Uwaga ogólna nr 1: Często na Wschodzie nawet na jednym nabożeństwie kapłani i asysta liturgiczna mają szaty różnych kolorów. Wynika to z nieco bardziej elastycznego podejścia niż Zachód tj. mniej jurydycznego, mieszanki różnych tradycji, a także czasem niedużej zamożności.

Uwaga ogólna nr 2: Już w tekście Liturgii św. Jakuba Pańskiego zachowały się instrukcje, iż szaty – przede wszystkim fenolion – głównego celebransa (co też się rozszerza na proboszcza, jeśli nie jest tożsame) powinny być bardziej ozdobne, tzn. mieć np. więcej krzyżyków, podczas gdy reszta celebransów ma ten sam krój szat. W PAKP – a przynajmniej w mojej parafii – jest to praktykowane w odniesieniu do proboszczów. Z kolei u biskupów – bardziej na południu – zauważa się szaty w wiele krzyży.

Patrijarh-Pavle-1-1.jpg

To jest także dostrzegalne w ikonografii.

St-John-Chrysostom-Holy-Icon__89814.1489290674.jpg

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s