Prawosławny Krzyż – objaśnienie i symbolika

Tytuł zostałby różnie zrozumiany w różnych krajach, a nawet regionach, gdyż… No właśnie, jak to w Prawosławiu była: różnorodność w jedności. To znaczy, każdy krzyż, który przedstawia Narzędzie Zbawienia lub krzyż tych, co poszli w ślad za Chrystusem, i reprezentuje to prawowiernie, jest prawosławnym krzyżem. W Polsce „prawosławny krzyż” kojarzy się z „dodatkową”, ukośną belką, a „katolicki krzyż” bez niej. Tymczasem w wielu prawosławnych krajach „przekreślony krzyż”, tj. z ukośną belką, prawie nie występuje – to bardziej typ wschodniosłowiański.

W tym tekście, publikowanym z racji trzeciej niedzieli wielkopostnej (więcej o niej tutaj), opiszę tylko pokrótce pewne charakterystyczne cechy Krzyża Zbawiciela, bez np. krzyża św. apostoła Andrzeja w kształcie litery „x”. I tak to nie wyczerpie tematu, który bywa poruszany w pracach dyplomowych 😉

D_1200

1. BELKI
Minimalna ilość belek to jedna pozioma i jedna pionowa, które choć minimalnie się krzyżują – np. krzyże łotrów ukrzyżowanych po obydwu stronach Chrystusa w ikonografii często są przedstawiane owszem, z dwoma belkami, ale nie krzyżującymi się, tzn. ta horyzontalna wieńczy pionową, jest nad nią.

Nad belką na ręce bywa umieszczana dużo krótsza belka, symbolizująca tabliczkę, którą nakazał przygotować Poncjusz Piłat. Czasem na tej belce umieszczany jest skrót od słów „Jezus Nazarejczyk Król Żydowski”, a czasem – zwłaszcza w krajach południowych – „Król Chwały”. Niezależnie jaki by to nie był wariant, symbolizuje historyczność Jezusa, Jego godność królewską w sensie ludzkim (potomek króla Dawida) i Boskim (władca Królestwa Niebieskiego) oraz Jego Chwałę, która nie zmniejszyła się w momencie cierpień i śmierci krzyżowej, a wręcz przeciwnie, jeszcze się zwiększyła: On, istniejąc w postaci Bożej (…) uniżył samego Siebie, stawszy się posłusznym aż do śmierci – i to śmierci krzyżowej. Dlatego też Bóg Go nad wszystko wywyższył. (Flp 2, 6; 8-9)

ChomikImagejh.jpg

Słynna ukośna belka to symbol Krzyża jako Wagi Świata, Boskiego kryterium zbawienia: Jeśli kto chce pójść za Mną, niech się zaprze samego siebie, niech weźmie krzyż swój i niech Mnie naśladuje. Bo kto chce zachować swoje życie, straci je; a kto straci swe życie z mego powodu, znajdzie je. (Mt 16, 24-25); Teraz [słowa wypowiedziane po wjeździe do Jerozolimy, czyli w Wielkim Tygodniu] odbywa się sąd nad tym światem. Teraz władca tego świata zostanie precz wyrzucony. A Ja, gdy zostanę nad ziemię wywyższony, przyciągnę wszystkich do siebie». To powiedział zaznaczając, jaką śmiercią miał umrzeć. (J 12, 31-32). Ta belka to również symbol Rozumnego Łotra który się pokajał i był pierwszym w Raju (górna kraniec belki) i drugiego łotra, który złorzeczył w tej chwili (dolny kraniec). Ta belka służy również jako podpórka pod nogi – czasem w ogóle może nie być ukośna, lecz pozioma, a także bywa króciutka, a nie podłużna.

Pod tymi belkami gdzieniegdzie, raczej na krzyżach kopułowych, bywa umieszczone coś w rodzaj półksiężyca. Prawdopodobnie element wspierający konstrukcję, który dorobił się dwóch interpretacji: zwycięstwo chrześcijaństwa nad islamem lub Krzyż jako Kielich Paschalnej, Dobrowolnej Ofiary. To drugie ma sens, skoro mówimy „Pascha Krzyżowa”, i motyw dobrowolnego przyjęcia Kielicha Ojca (tj. męki, śmierci, ale i Zmartwychwstania – Przejścia) przewija się przez Ewangelie, zwłaszcza we fragmentach opisujących zapowiedź tych wydarzeń oraz opisach wielkoczwartkowego wieczoru: «Czy możecie pić kielich, który Ja mam pić, albo przyjąć chrzest, którym Ja mam być ochrzczony?» Odpowiedzieli Mu: «Możemy». Lecz Jezus rzekł do nich: «Kielich, który Ja mam pić, pić będziecie; i chrzest, który Ja mam przyjąć, wy również przyjmiecie. (Mk 10, 38-39); Następnie wziął kielich i odmówiwszy dziękczynienie, dał im, mówiąc: «Pijcie z niego wszyscy, bo to jest Moja Krew Przymierza, która za wielu będzie wylana na odpuszczenie grzechów. Lecz powiadam wam: Odtąd nie będę już pił z tego owocu winnego krzewu aż do owego dnia, kiedy pić go będę z wami nowy, w królestwie Ojca mojego» (Mt 26, 27-29); Ojcze, jeśli chcesz, zabierz ode Mnie ten kielich! Jednak nie moja wola, lecz Twoja niech się stanie! (Łk 22, 42); Czyż nie mam pić kielicha który Mi dał Ojciec? (J 18, 11).

images

Często końcówki głównych belek, czyli poziomej i pionowej, mają swoiste, trój-półkoliste zakończenia, co oznacza Trójcę Świętą.

Na samym dole krzyża widać czaszkę – to oczywiście wyjaśnienie znaczenia słowa „Golgota”, czyli „miejsce czaszki”; według tradycji ta czaszka należy do samego Adama, więc w sposób symboliczna Krew Chrystusa, spływająca po Krzyżu, obmywa kości pierwszego człowieka. A przez udział w Krwi Chrystus człowiek może się zbawić, dostąpić Paschy.

2. CHRYSTUS UKRZYŻOWANY
Krzyż, niezależnie, czy przedstawia Chrystusa, czy nie, jest zbawczym narzędziem Paschy, ma potężną siłę i należy mu się cześć, co wyraża jeden z podstawowych hymnów dzisiejszego dnia, o którym więcej w tym miejscu.

Jeszcze w pierwszych wiekach Chrystus na Krzyżu był przedstawiany z otwartymi oczami – bo ikona ma przedstawiać Boską rzeczywistość, a w tej śmierci nie ma. Jednak ze względu na większe akcentowanie Męki Syna Bożego, a także zważywszy na fakt, iż na Krzyż On rzeczywiście umarł, i bez tej śmierci nie mógłby nas przeprowadzić ze śmierci do Życia, zaczęło Go przedstawiać z zamkniętymi oczami. Mimo niewyobrażalnego cierpienia Jezusa, na Krzyżu nie widzimy Go zwijającego się z bólu, grymasem na twarzy – jest wyraz pokory, i w niektórych wariantach nie ma nawet pochylonej głowy, bo On jest Królem Chwały, Królem Życia, w każdym momencie.

ChomikImagedwqdq

Według tradycji ortodoksyjnej nie powinno się przedstawiać Chrystusa Ukrzyżowanego z koroną cierniową na głowie – uznaje się, że Mu ją założono „tylko” na moment wyszydzenia i ubiczowania. Jednakże, chociażby na wschodniej Słowiańszczyźnie, pod wpływem zachodnim, owa korona cierniowa bywa widoczna również w momencie Ukrzyżowania. Za to zawsze jest aureola z trzema pasami, charakterystycznymi tylko dla aureoli Chrystusa – to jest Jego prawdziwa, wieczna korona.

Bardzo okazyjnie Chrystus bywa przedstawiony na Krzyżu w całej tunice, zazwyczaj jednak – zgodnie z Ewangelią – ma tylko zostawioną przepaskę. Widać przebity bok przez setnika – co uczynił de facto już po śmierci Jezusa.

Nogi Chrystusa ukrzyżowane są osobno – Zachód również tak przedstawiał Ukrzyżowanie jeszcze w średniowieczu. Taki wariant jest bardziej prawdopodobny, by ciało mogło się utrzymać na krzyżu.

3. KRZYŻ W UŻYCIU LITURGICZNYM
Cerkiew często, choć nie zawsze, budowana jest na planie krzyża. Krzyż zawsze wieńczy kopułę/kopuły cerkwi. Na Bliskim Wschodzie bywa on „trójwymiarowy”, to znaczy, są to dwa krzyże nałożone na siebie, tak by były widoczne z każdej strony.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

W ołtarzu zawsze jest krzyż, a po jego obydwu stronach rypidy – wachlarze z przedstawieniem cherubinów. W tradycjach południowych to raczej ten krzyż wystawia się w Wielki Piątek na środek świątyni, w innych miejscach z kolei ten krzyż bywa używany jako procesyjny. Krzyż procesyjny nierzadko ma dwie strony: jedna przedstawia Chrystusa Ukrzyżowanego, a druga Chrystusa Zmartwychwstałego, gdyż śmierć krzyżowa bez Paschy nie miałaby żadnego sensu.

IMG_3864ab.jpg

U większości Słowian, również u Mołdawian, w jednej z naw cerkwi, umieszczona jest Golgota: scena Ukrzyżowania, po bokach Bogurodzica i św. Jan Ewangelista; to ten krzyż wystawia się w Wielki Piątek na środek cerkwi. Gdzieniegdzie, pod wpływem zachodnim, Golgota jest stawiana na środku w Czystym Tygodniu (pierwszym Wielkiego Postu) albo w wieczory niedziel wielkopostnych, co jest poważnym błędem, gdyż w hymnach prosimy o „ujrzenie przeczystej Męki”, o możliwość pokłonienia się Krzyżowi przed trzecią niedzielą wielkopostną (jednak tym w wersji małej), ponieważ o ile historii oczywiście, Ukrzyżowanie już się wydarzyło, to w sensie liturgicznym jeszcze ono nie nastąpiło. W Wielkim Poście oraz w Wielkim Tygodniu owe Golgoty bywają przyozdobione fioletowym lub wręcz czarnym materiałem. Z kolei w Okresie Paschalnym Chrystus Ukrzyżowany jest przepasany białym materiałem, lub taki materiał narzuca się na krzyż – tak jak w tradycji łacińskiej w Okresie Paschalnym narzuca się czerwoną stułę; biały materiał narzuca się również w Wielką Sobotę w tradycjach południowych, na krzyżach wyniesionych w Wielki Piątek. Zwyczaj ten, niezależnie w jakiej odsłonie, oznacza krzyżowe Zwycięstwo nad śmiercią.

IMG_7733.JPG

Złoty, srebrny, drewniany czy też mosiężny krzyż służy do błogosławieństwa – jest on dużo mniejszy, tak że można go trzymać w dłoni. To nim kapłan błogosławi lud, to ten krzyż daje wiernym do ucałowania na koniec Boskiej Liturgii, to tym krzyżem oświęca wodę, to taki krzyż jest wynoszony uroczyście w trzecią niedzielę wielkopostną oraz w święto Podwyższenia Krzyża 14 września.

49821636_2380755158666155_3071027944513077248_n

Krzyż zdobi szaty liturgiczne, freski… Nie tylko jednak zdobi – jak śpiewamy w Wielkim Tygodniu, wielka bowiem jest moc Krzyża!

Każdy chrześcijanin od momentu swojego chrztu powinien nosić krzyżyk na piersi. Jednakże krzyż kapłański jest tym szczególniejszy, iż większy, i kapłan może go również dawać do ucałowania, jako błogosławieństwo. W zależności od tradycji lokalnej, różne są rodzaje tego krzyża, krzyż złoty czy z ozdobami może być nadany jako nagroda; w niektórych tradycjach kapłan dopiero po kilku latach dostaje zezwolenie na noszenie takiego krzyża (stąd określenie takiego duchownego, z języka greckiego, „stavroforny” czyli dosłownie „krzyż noszący”), gdzieniegdzie nawet diakon może nosić krzyż jako nagrodę za lata posługi.

Krzyż stawia się na początku i końcu wsi, a także w miastach w ważnych miejscach… To tak zwane krzyże przydrożne. Krzyż znaczy miejsca wypadków – jako wyraz modlitwy i przestrogi. Wreszcie, krzyż znaczy każdy chrześcijański grób: przypomina on, iż na śmierci nasze życie się nie kończy… To najważniejsze przesłanie Krzyża; Bóg na nim umarł, by człowiek mógł znowu mieć tę możliwość żyć na wieki, skoro został stworzony na Jego obraz. Zatem, Krzyż to przesłanie nadziei, ofiarnej miłości i zwycięstwa nad śmiercią, niezależnie w jakiej formie jest przedstawiony, i gdzie by się nie znajdował.

D_040

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s