Płaszczanica – prawosławny Grób Pański

Od popołudnia Wielkiego Piątku do wieczoru Wielkiej Soboty w cerkwiach na środku stoi płaszczenica/płaszczanica – w Polsce są dwa warianty wymowy. Ten cerkiewnosłowiański wyraz oznacza po prostu „płótno”. Bo Chrystus po Swej śmierci został zdjęty z Krzyża i owinięty właśnie w płótno, z mirrą, zgodnie z żydowską tradycją. Płaszczanica zostaje wyniesiona na koniec wieczerni Wielkiego Piątku, nazywanej też nabożeństwem „zdjęcia z Krzyża”. Wówczas śpiewa się taki troparion:
Dostojny Józef z drzewa zdjął przeczyste Twoje Ciało, całunem czystym owinął i wonnościami namaściwszy w nowym złożył grobie, w cerkiewnosłowiańskim: Blagoobraznij Iijosif s dreva snem Preczistoje Telo Twoje, i plaszczaniceju czistoju obwiw, i woniam wo grobe nowie pokryw polożi.
Jak widać, w cerkiewnosłowiańskim jako ów całun występuje właśnie słowo „płaszczanica”, które jednak może się kojarzyć i w języku polskim z płaszczem – czyli okryciem.

20160430_152221_LLS-EFFECTSa

Płaszczanica zostaje odniesiona za ikonostas, na ołtarz – gdzie będzie do święta Wniebowstąpienia – w trakcie połunoszcznicy paschalnej, rozpoczynającej cykl nabożeństw Nocy Paschalnej, zwieńczony oczywiście Boską Liturgią. Dzieje się to przy śpiewie dziewiątej pieśni Kanonu Wielkiej Soboty – ponawianego, gdyż zostaje on wykonany również w trakcie wielkosobotniej jutrzni – przy słowach:
Nie płacz nade Mną Matko, widząc w grobie Syna, Którego w łonie poczęłaś bez nasienia, powstanę bowiem i wysławię się, i jako Bóg wyniosę w chwale tych, którzy nieustannie w wierze i miłości Ciebie wywyższają, w cerkiewnosłowiańskim: Ne rydaj Mene Matizriaszczi wo grobe, Jegoże wo czrewe bez semene zaczala jesi Syna, wostanu bo i proslawljusja, i woznesu so slawoju, neprestanno jako Bog, weroju i ljubowiju Tia weliczajuszczija.
Czasem dzieje się to przy drugim troparionie Wielkiej Soboty – bo pierwszym jest „Dostojny Józef”, którego się nie wykonuje jednak już w trakcie połunoszcznicy:
Kiedy zstąpiłeś do śmierci, Życie nieśmiertelne, wtedy otchłań zmartwiała od blasku Twego Bóstwa, kiedy zaś i umarłych podźwignąłeś z głębin otchłani, wszystkie moce niebios wołały: „Dawco życia, Chryste Boże nasz, chwała Tobie!”, w cerkiewnosłowiańskim: Jegda sniszel jesi k smerti, Żiwote bezsmertnyj, togda ad umertwil jesi blistanijem Bożestwa. Jegda że i umerszija ot preispodnih woskresil jesi, wsja sily nebesnyja wzywahu: „Żiznodawcze Hriste Bo że nasz, slawa Tebe!”.

Co przedstawia płaszczanica? Chrystusa spoczywającego w grobie albo składanego do grobu, faktycznie na płótnie, zazwyczaj czerwonym. Wokół tego wizerunku jest wytkany troparion „Dostojny Józef”, zazwyczaj złotymi literami. Składana jest ona na katafalku, w cerkiewnosłowiańskim zwanym „grobnicą”; w tradycji greckiej ów katafalk ma zazwyczaj ozdobny, drewniany baldachim zwieńczony kopułą z krzyżem. Wokół stawia się kwiaty, krzyż, rypidy – tarcze z wizerunkami cherubinów. Czyli: to jest prawdziwy grób, a jednocześnie, Boski grób, co widać przez owe rypidy. Kwiaty wokół płaszczanicy potem w Paschalną Noc rozstawia się po całej cerkwi, aczkolwiek w tradycji arabskiej –może i innych – daje się każdemu wiernemu po jednym kwiatku. Na płaszczanicy, na środku lub z jej boku, kładzie się ewangeliarz. W niektórych tradycjach od razu na płaszczanicę rzuca się płatki kwiatów, w niektórych dopiero w trakcie trzeciej stacji Pieśni Pochwalnych na Jutrzni Wielkiej Soboty, w niektórych w ogóle. Tak samo, w niektórych tradycjach na płaszczenicy stawia się specjalne naczynka z wodą perfumowaną i/lub święconą, którą się kropi wiernych w trakcie końcówki również trzeciej stacji Pieśni Pochwalnych, przy słowach: Niewiasty z wonnościami przyszły, pokornie niosąc Tobie aromaty, Chryste mój.

ChomikImageplaszcza

O ile w trakcie wieczerni Wielkiego Piątku płaszczanica zostaje niesiona przez całą cerkiew lub przed ikonostasem tylko – bo to jest nabożeństwo zdjęcia z Krzyża – to na Jutrzni Wielkiej Soboty, również pod jej koniec, przy śpiewie Święty Boże, Święty Mocny, Święty Nieśmiertelny, zmiłuj się nad nami (cs. Swiatij Boże, Swiatij Krepkij, Swiatij Bezsmertnyj pomiluj nas) wieńczącym Wielką Doksologię („Chwała na wysokościach Bogu”, cs. „Slawa wo wisznih Bogu”), płaszczanica jest niesiona procesyjnie wokół cerkwi, raz. Albowiem wielkosobotnia jutrznia to pogrzeb Chrystusa, i ten zwyczaj odzwierciedla przeniesienie Jezusa z Golgoty do nowowykutego grobu w ogrodzie.

W niektórych miejscach Boska Liturgia Wielkiej Soboty bywa sprawowana na płaszczanicy. Normalnie Eucharystię celebruje się za ikonostasem, choć oczywiście, istnieją oczywiście pewne wyjątki, jak Liturgie św. Jakuba czy inne starożytne, albo Liturgie polowe; choć i wtedy stawia się przynajmniej ikony Chrystusa i Bogurodzicy, a przede wszystkim, zawsze, niezależnie od warunków, taką Liturgię jest służy się na antyminsie. Antymins podpisuje lokalny biskup, gdyż to on przewodniczy lokalnej Cerkwi, która jednocześnie, niezależnie od liczby wiernych i gdzie by nie była, jest jedną, powszechną (soborową), świętą i apostolską Cerkwią. Antymins zawiera wszytą cząstkę relikwii jakiegoś świętego – bo chrześcijanie pierwotnie sprawowali Liturgię na grobach męczenników. Antymins przedstawia… No właśnie, złożenie Chrystusa do grobu. Zatem tutaj całościowo widzimy, dlaczego ten jeden dzień w roku Eucharystia bywa służona na płaszczenicy, a nie na antyminsie.

Jeśli chodzi o zachowanie przy płaszczanicy:
1. Choć od Wielkiego Czwartku nie klękamy i nie bijemy pokłonów aż do wieczerni w dniu Pięćdziesiątnicy, to jednak przed płaszczanicą bijemy pokłon jeden lub trzy, możemy również zrobić pokłon i przed, i po jej ucałowaniu.
2. Całujemy Ewangelię i nogi Jezusa, nie Jego głowę! Z tego powodu w niektórych miejscach powstała praktyka zakrywania głowy Zbawiciela. Zachowujmy się tak, jak przy zmarłym, i to zmarłym Bogu! Jednocześnie pamiętajmy, że Boska natura Chrystusa w żadnym momencie, także Jego śmierci, nie ucierpiała. Po ucałowaniu można, tak jak przy ikonach, przyłożyć czoło do Ewangelii i do nóg, dla wyrazu szacunku i prośby o błogosławieństwo.
3. Czekajmy w kolejce cierpliwie – to nie tak, że tylko pierwsze dziesięć osób podchodzących do płaszczenicy dostanie szczególne błogosławieństwo.
4. W niektórych miejscach w trakcie procesji w Wielką Sobotę wierni przechodzą pod płaszczenicą, co z kolei niektórzy duchowni zwalczają. Natomiast u Arabów, a także niekiedy u Serbów, na koniec tej procesji duchowni trzymają płaszczanicę nad wejściem do cerkwi – tak, by każdy wchodząc do niej, przeszedł pod tym płótnem. Do tego w u Arabów w stosownym momencie obniża się płaszczenicę, by dotknęła głowy wiernego. Arabowie również zarówno w trakcie tej procesji, jak i w Wielki Piątek, tak jak przy innych pochodach z ikonami czy Ewangelią – choć tu akurat szczególnie – dotykają palcami płaszczanicy, by oddać cześć i zebrać błogosławieństwo, a potem całują te palce.
5. Podchodźmy z modlitwą – czy to z jakimś fragmentem z hymnów Wielkiego Tygodnia, czy też z własnymi słowami, prosząc o Boże zmiłowanie dla siebie, bliskich i wszystkich, którzy tego potrzebują…

poreben

W przeciwieństwie do polskiej tradycji rzymskokatolickiej, w polskiej prawosławnej nie ma przy Grobie Pańskim jakichś fragmentów modlitw, motta czy haseł, ani dodatkowych ozdób, aby nie naruszać sacrum i nie odwodzić myśli ku innym sprawom – a przecież w Wielkim Tygodniu koncentrujemy się tylko na Cierpiącym Synu Bożym. U katolików istnieje zwyczaj „chodzenia na Groby [Pańskie]”. U nas tego nie ma – tzn. podchodzimy do płaszczenicy na koniec wielkopiątkowej wieczerni, a także na początek i koniec: wielkosobotniej jutrzni, wielkosobotniej Liturgii, święcenia pokarmów, oraz przed połunoszcznica paschalną. Aczkolwiek w Warszawie przyjęło się, że zwierzchnik Polskiej Autokefalicznej (czyli niezależnej) Cerkwi Prawosławnej nawiedza płaszczanice we wszystkich stołecznych świątyniach. Tych na dzień dzisiejszy jest osiem działających jako parafie – niektóre w mniejszych lub większych kaplicach, bo liczba cerkwi wolnostojących wynosi trzy – plus kaplica metropolitarna.

Artykuły opublikowane wcześniej, związane z płaszczanicą, prezentujące stosowne nagrania i zdjęcia:
Liturgika Wielkiego Piątku
Przesłanie Wielkiej Soboty
Liturgika Wielkiej Soboty – jutrznia
Liturgika Wielkiej Soboty – Boska Liturgia
Połunoszcznica paschalna

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s