Ikona Bożego Narodzenia

Chrystus się rodzi, wysławiajcie! Chrystus z niebios, spotykajcie! Słysząc te pierwsze słowa Kanonu Bożego Narodzenia, podchodzimy do ikony wyniesionej na środek cerkwi – w zależności od tradycji, po Liturgii św. Bazylego w Wigilię, w trakcie sticher wielkiego powieczerza lub w czasie śpiewu polileosu na jutrzni. Podchodzimy, i całujemy tę ikonę, niejako faktycznie spotykając i wysławiając długo Oczekiwanego, Nowonarodzonego Mesjasza, Syna Bożego.

DSC_0226.JPG

Często ta ikona w okresie świątecznym jest również wystawiona w prawosławnych domach. W krajach arabskich ikona ta jest centralnym punktem przygotowywanych z różnych materiałów groteczek (coś jak zachodnie szopki) umieszczanych nie tylko w cerkwiach i domach, ale i na skwerach, w sklepach… Również nierzadko z tą ikoną chodzą kolędnicy od domu do domu, np. w Macedonii. Co jednak przedstawia owa ikona?

D_592.JPG

Na początku warto zaznaczyć, iż pierwsze ikony Bożego Narodzenia powstawały już w V wieku. W zależności od tradycji i czasu, ich wygląd nieco się zmieniał, ale pewna struktura pozostała ta sama.

Ikona Narodzin Chrystusa ma charakter opisowy, stanowi komentarz do Ewangelii oraz tekstów liturgicznych tego Święta, przede wszystkim troparionu i kontakionu. Większą część ikony zajmuje grota, w której, zgodnie ze wschodnią tradycją – ale i bliskowschodnimi realiami – narodził się nasz Zbawiciel. W centrum widzimy Maryję, a obok Dzieciątko Jezus owinięte przepaskami, spoczywające w żłobie. Żłób jest zarazem ołtarzem, i zapowiedzią Eucharystii. Natomiast żłób wraz z pieczarą i powijakami to symbole poniżenia Boga, Jego całkowitej pokory. Oprócz tego te trzy elementy to zapowiedź śmierci Chrystusa i Jego pogrzebu — czyż nie zostanie On owinięty w płótno, i złożony do grobu w wykutej skale, tak jak Maryja owinęła Go w pieluszki, i położyła w żłobie? Jednak, nie można zapominać, że śmierć Chrystusa wiąże się nierozerwalnie z Jego Chwalebnym Zmartwychwstaniem, przez które dał nam życie wieczne – dlatego tu jest jednak Nadzieja.

ChomikImage643w.jpg

Na ikonie Matka Boża jest wyróżniona od wszelkich innych jej elementów; jest między innymi większa od innych postaci. Spoczywa na czerwonym posłaniu, które Żydzi zwykli zabierać ze sobą w podróż. Maryja leży tuż obok Swego Syna, już poza grotą — starym, grzesznym światem. Bogurodzica ukazana jest jako Nowa Ewa. Pierwsza Ewa stała się matką wszystkich ludzi, którzy zgrzeszyli. Zaś Maryja jako Nowa Ewa stała się Matką całego przebóstwionego człowieczeństwa – przebóstwionego dzięki temu, że Syn Boży stał sie człowiekiem, przyjął całą ludzką naturę; bez grzechu, ale ten pierwotnie przecież nie był częścią naszej natury.

Jednak w różnych czasach i miejscach odmienne ułożenie ciała Maryi symbolizowało różne rzeczy. Na przykład w pierwszej połowie V wieku Nestoriusz zaczął głosić, że Jezus ma dwie, zupełnie rozłączne natury: Boską oraz ludzką; dlatego na ikonach wyrażających sprzeciw wobec tej herezji Matka Boża siedzi, co ma wskazywać na to, iż w czasie porodu nie cierpiała, a przez to ma przypominać o Jej dziewictwie i Boskości Jezusa. Z kolei w ramach odpowiedzi na herezję monofizytyzmu również z V wieku głoszącą, że natura ludzka Jezusa została wchłonięta przez Boską zaraz po Wcieleniu, Maryja leży na posłaniu będąc zmęczoną. To ma przypominać o ludzkiej naturze Chrystusa.

ChomikImagewgvwgaw4a.jpg

Na części ikon Bogurodzica ma zwróconą twarz w kierunku Swego Syna; na innych patrzy przed siebie, tak jakby na świat; a na jeszcze innych spogląda na Swego Męża, Józefa, co ma wyrażać współczucie dla niego z racji jego wątpliwości jeszcze przed Narodzinami Jezusa, a tym samym przypominać, iż mamy być wyrozumiali dla ludzkich wątpliwości i załamań wiary.

Święty Józef nie znajduje się w centrum ikony, lecz w jej lewym dolnym rogu. Nie jest on ojcem Dzieciątka, i widzimy go w pewnej odległości od swojej Rodziny. Przedstawiony jest jako stary, pochylony, smutny, zatroskany, przeżywający rozdarcie pasterz. Na większości ikon przed Józefem stoi kuszący go szatan w postaci mężczyzny ze złowrogim wyrazem twarzy. Niekiedy ma również różki i krótki ogon. Tradycja ukształtowana w tym przypadku głównie przez teksty apokryficzne mówi o tym, jak diabeł kusił Opiekuna Jezusa twierdząc, iż narodzenie z dziewicy nie jest możliwe. Również teksty liturgiczne wspominają o rozterkach i wątpliwościach Józefa, które i nam nie są obce – ile razy myślimy, że to niemożliwe, by przedwieczny Bóg narodził się z Dziewicy? Czy czasem nie mamy wątpliwości, że w sakramencie Eucharystii naprawdę przyjmujemy Wcielonego Boga? A przecież Maryja zaufała Bogu, wiedząc, iż u Niego nie ma rzeczy niemożliwych.

Tłem ikony jest wspomniana grota, której to wnętrze wypełniają ciemności. Są one znakiem świata skażonego grzechem i upadkiem. Jednakże Chrystus narodzony w tej pieczarze jest, jak to Cerkiew śpiewa w troparionie, Słońcem Sprawiedliwości. Widzimy przez to, że z każdej ciemności, nawet najstraszniejszego grzechu możemy wyjść, skoro Jezus daje nam Światło.

Przed pieczarą znajdują się wół i osioł, a czasem również owce. Żadna z Ewangelii nie wspomina o nich – nie licząc apokryfów – lecz w Księdze Izajasza czytamy: Wół zna swego właściciela, a osioł żłób swego pana, lecz Izrael nie ma rozeznania, Mój lud niczego nie rozumie (Iz 1,3). A więc ten symbol nawołuje nas do zgłębiania Tajemnicy Wcielenia.

Na ikonie znajduje się również wiele innych scen, które miały miejsce przy narodzinach Chrystusa lub niedługo po nich. Są to: Anioły śpiewające Chwała na wysokościach Bogu, a na ziemi pokój, pasterze składający hołd Dzieciątku, przybycie Trzech Króli/Mędrócw ze Wschodu, obmywanie Dziecięcia.

Część aniołów wysławia Boga – to te, które są zwrócone ku górze. Pozostałe przynoszą dobrą nowinę – wszak słowo anioł oznacza „posłańca” – zarówno pasterzom, jak i wszystkim innym ludziom; te zwiastujące mają twarze skierowane ku ziemi.

Na niektóry ikonach jeden z pasterzy gra na piszczałce z trzciny, dołączając się do śpiewu chórów anielskich, co ma świadczyć o kreatywności i ważności człowieka. Pasterze symbolizują też tych Żydów, którzy przyjęli naukę Chrystusa.

Trzej Mędrcy, symbol pogan którzy przyjęli Ewangelię, są zazwyczaj ukazani jako jeźdźcy, znajdujący się w lewej górnej części ikony, lecz nie jest to regułą, bo czasem możemy zauważyć hołd i dary składane przez nich Jezusowi. Widzimy, że każdy z królów jest w innym wieku, co podkreśla, iż Misterium Wcielenia objawia się wszystkim, niezależnie od wieku, doświadczeń, statusu społecznego.

ChomikImage5rta

Mędrcom drogę wskazuje Gwiazda Betlejemska, różnie umiejscawiana, jednakże zawsze jej promień wskazuje wprost na grotę. Widzimy, że gwiazda zaczyna się gdzieś poza ikoną, i jest to symbolem wszechświata. Przypomina nam też o tym, że nie jest to tylko jakieś zjawisko kosmiczne, jakby chciała część naukowców, lecz to Znak Boży, posłaniec przynoszący wieść o narodzinach Boga.

W dolnym prawym rogu ikony dwie kobiety obmywają nowonarodzone Dziecię. Co prawda Ewangelie nie wspominają i o tym fakcie, jednakże w Tradycji niejednokrotnie była o tym mowa, poza tym o tym wydarzeniu mówią również Ewangelie apokryficzne. Te dwie kobiety są akuszerkami, które sprowadził Opiekun Jezusa. Ta scena z życia podkreśla ludzką naturę Jezusa — jako Dzieciątko wymaga On opieki jak każdy inny noworodek.

W XVII wieku pod wpływem sztuki zachodniej, jak i apokryfów, ikonopisarze umieszczali na ikonie o wiele więcej scen i postaci związanych z Narodzinami Chrystusa, takich jak ucieczka do Egiptu, namaszczenie Jezusa przez proroka Natanaela, św. Elżbieta, św. Zachariasz czy św. Jan Chrzciciel . Na jednej ikonie mamy nawet szesnaście scen!

Jak widać, ikona ta ma mnóstwo symboliki, jednakże najważniejsze jest w niej potwierdzenie dogmatu o Wcieleniu Bożym, a także podkreślenie wpływu Narodzin Chrystusa na cały świat — nie tylko ludzie różnych warstw społecznych, ale też Istoty Niebiańskie takie jak Aniołowie, a nawet zwierzęta przybywają do Betlejem oddać pokłon Dzieciątku Jezus. W ramach sticher wieczerni Kościół śpiewa: Każde ze stworzonych przez Ciebie stworzeń przynosi Tobie dar wdzięczności: aniołowie pieśń, niebo gwiazdę, magowie dary, pasterze zadziwienie, ziemia pieczarę, pustynia żłób, my zaś Matkę Dziewicę.

Teksty o Bożym Narodzeniu tutaj i w tym miejscu.
Rozpiska 12 dni świątecznych, tzw. Dodekameron

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s