Ikona Objawienia Pańskiego (6 stycznia)

Ikona wielkiego święta, jakim jest Objawienie Pańskie zwane też Epifanią czy Teofanią, przedstawia Chrzest Chrystusa w rzece Jordan. Z racji tego, że po Passze z Wielkim Tygodniem jest to w zasadzie najstarsze chrześcijańskie święto, to i jego typ ikonograficzny jest stary. Choć istnieją różne jego warianty, zależne od czasów i kultury, wiele symboliki zachowują wspólnej.

01 (2).JPG
Współczesna ikona serbska

Na środku widzimy Wcielonego Syna Bożego, Jezusa Chrystusa. Ma On na sobie tylko przepaskę, albo jest zupełnie nagi – choć oczywiście nie wszystko jest ukazane na ikonie, by nie wodzić upadłego człowieka na pokuszenie. Rzecz jasna, chrzest wiąże się z zanurzeniem w wodzie, więc to naturalne, że zarówno chrzest Janowy, jak i ten chrześcijański jako sakrament, był i jest przyjmowany przez ludzi rozebranych lub tylko w bieliźnie czy symbolicznej białej szacie.

Jednak ma to głębszą symbolikę. Mianowicie, Chrystus jest Nowym Adamem, przywraca poprzez Swe Wcielenie naszą prawdziwą naturę, która na wskutek grzechu Prarodziców zniekształciła się. Zatem, Boży człowiek jest odziany w chwałę obrazu Bożego. Stąd też nagość pierwotnie nie wiązała się z czymś złym czy wstydliwym, a wręcz przeciwnie. To właśnie ukazuje ta ikona. Dzięki sakramentowi chrztu jesteśmy z powrotem odziani w Bożą szatę chwały, co śpiewa tego dnia Cerkiew, za apostołem Pawłem: Wy wszyscy, którzyście ochrzczeni w Chrystusie, przyoblekliście się w Chrystusa, alleluja! Przyodzianie się w Chrystusa oznacza nie tylko chwałę, lecz także Światłość, o czym mówi jeden z hymnów Teofanii: Temu, który odziewa się w Światłość jak w szatę, ze względu na nas spodobało się dzisiaj przyodziać w strumienie Jordanu. Dlatego też na niektórych ikonach – zwłaszcza tych, które ukazują Chrystusa całkowicie nagiego, bez przepaski – jak strumienie wody opasują Zbawiciela. Opasują, ale nie zatapiają, Jego głowa wyraźnie góruje nad wodą; jak mówi Ewangelia: gdy Jezus został ochrzczony, natychmiast wyszedł z wody (Mt 3,16), co oznacza Jego bezgrzeszność: inni w momencie chrztu wyznawali swoje grzechy.

The Baptism of Christ 1615 Mesrop of Khizan Armenian.jpg
Ikona ormiańska z początku XVII wieku

Sama postawa Chrystusa ma również wielkie znaczenie: Jezus, ukazany jako jasna postać, stoi pośrodku wód reprezentujących świat groźny i ciemny po upadku Prarodziców. Woda oznaczała w starożytności siedlisko mroku i bestii, częstą przyczynę śmierci. Stąd ta postawa stojąca oznacza, iż Ten, który przyszedł nad rzekę Jordan, jest Panem owych wód, ich Stwórcą, jak to mówi psalm: Ty zmiażdżyłeś łby Lewiatana, wydałeś go na żer potworom morskim (Ps 73,14). Co więcej: Ten Przychodzący jest Zwycięzcą śmierci. To dlatego w niektórych wariantach Chrystus jest jedyną osobą stojącą na tej ikonie, bo On jest jedynym Władcą i jedynym bez grzechu. Bywa, że Jego głowa jednak jest nieco opuszczona – znak pokory Syna Bożego, że Stwórca przyjmuje chrzest z ręki stworzonego, ale też jeszcze czegoś… Mianowicie, to skłonienie głowy to nie tylko akceptacja Woli Ojca, ale też nawiązanie do śmierci krzyżowej: A gdy Jezus skosztował octu, rzekł: «Wykonało się!» I skłoniwszy głowę oddał ducha. (J 19,30). Zatem owe skłonienie głowy i postawa stojąca nawiązują do Paschy Krzyżowej. Dlatego też czasem pod nogami Chrystusa widać skrzyżowane belki, które znamy z ikony Zstąpienia do Otchłani, przedstawiającą przecież Paschę Krzyżową; owe belki symbolizują bramy piekielne przemożone/wyważone przez Zmartwychwstałego.

88034d1093a51cafae654bb03f85de1e.jpg
Współczesna ikona amerykańska

To też jest powodem tego, że w wodzie niekiedy pluska się jakiś potwór albo wąż, też kojarzony z Otchłanią i upadłym, zniekształconym światem. Może się zdarzyć, iż jakiś mały stworek lub człowieczek ujeżdża rybę, co ma podobną symbolikę, i też stanowi antropomorfizację wód Jordanu, który zawraca swój bieg na widok Stwórcy: Boże, ujrzały Cię wody, ujrzały Cię wody: zadrżały i odmęty się poruszyły (Ps 76,17); Ujrzało morze i uciekło, Jordan bieg swój odwrócił (Ps 113,3). Zdarza się, że w wodzie widzimy drugą postać, starego człowieka: to przedstawienie szatana, który upada dzięki Bogu; znak śmierci człowieka, która dzięki Wcieleniu i Passze Krzyżowej nie ma nad nim władzy.

Wszystkie opisane tu wyżej symbole stanowią, zgodnie z troparionem Wigilii Objawienia Pańskiego obraz chrztu. Czym jest chrzest? Zanurzeniem w śmierci i zmartwychwstaniu Chrystusa, dzięki czemu także i my możemy stać się nowym człowiekiem. O tym pisze apostoł Paweł w liście do Rzymian, którego fragment jest czytany również w wigilię Epifanii: Wiedząc to, że nasz stary człowiek został wespół z Nim ukrzyżowany, aby grzeszne ciało zostało unicestwione, byśmy już nadal nie służyli grzechowi. Kto bowiem umarł, uwolniony jest od grzechu. Jeśli więc umarliśmy z Chrystusem, wierzymy, że też z Nim żyć będziemy (Rz 6,6-8).

ff0a64211df24ff397fd879050c99d46.jpg
Współczesna ikona koptyjska (egipska)

Wspomnieliśmy, że po upadku człowieka zmienił się także świat – to, co w oczach Bożych było dobre, jak czytamy w opisie stworzenia świata w Księdze Rodzaju, stało się przez grzech często narzędziem grzechu i przyczyną śmierci. A woda pierwotnie miała dawać życie. Chrystus dzięki Swemu chrztu w rzece Jordan przywraca pierwotną funkcję wody – i to nawet głębiej, bo wody chrztu dają życie wieczne – i uświęca na powrót całe stworzenie. To widać na ikonie w owej postawie władczej Chrystusa nad potworami, rybami itp. oraz otoczeniu Go strumieniami wody. Uzupełnia się to z hymnografią święta: Chrzczony jest Chrystus i wychodząc z wody podnosi ze sobą świat, i widzi otwierające się niebiosa, które Adam zamknął dla siebie i będących z nim (ze sticher na litiji); Dzisiaj stworzenie zostaje uświęcone… (doksastikon na ton 8).

Owe nowe otwarcie w Historii Zbawienia i motyw uświęcenia zauważamy także w otwarciu się Niebios – zamkniętych po upadku Prarodziców – w momencie chrztu Chrystusa i zstąpieniu Świętego Ducha w postaci gołębicy: W chwili gdy wychodził z wody, ujrzał rozwierające się niebo i Ducha jak gołębicę zstępującego na siebie (Mk 1,10). Trójjedyny Bóg objawia się na nowo Swemu stworzeniu i zstępuje na dół z Niebios: Ojciec przez głos, Syn przez Wcielenie, Duch w postaci gołębicy, aby człowiek mógł żyć w Nim i wznieść się na Niebiosa. Stąd też u samej góry ikony widać półokrąg, czasem z nierównymi krawędziami, czasem kanciastymi czy trójkątnymi. Można w nim dostrzec trzy linie-kolory, przechodzącego z granatowego lub ciemnoniebieskiego do białego lub jasnego niebieskiego: to symbol Boga jako Trójcy, Który właśnie tego dnia objawił się wyraźnie jako Trójca, o czym mówi troparion Epifanii: Rodzica bowiem głos zaświadczył o Tobie, nazywając Cię umiłowanym Synem, Duch zaś w postaci gołębicy potwierdził prawdziwość tych słów. To płynne przechodzenie kolorów oznacza też stopniowe objawianie się Boga Swemu stworzeniu na przestrzeni dziejów.

De Doop van Christus in de Jordaan.jpg
Współczesna ikona holenderska

Ikona przedstawia owe nowe otwarcie przez białego gołębia jako Świętego Ducha, czasem otoczonego mandorlą, czyli niebieskim okręgiem symbolicznie ukazującym Boską chwałę. Gołąb już niegdyś pojawił się w historii na znak zakończenia czegoś strasznego i związanego z wodą, i na początek nowego: mianowicie, po potopie Noe wypuścił gołębia ze swej arki. Z tego gołębia wychodzi promień wskazujący na Chrystusa, zgodnie z ewangelicznym opisem, a co także przypomina wskazanie gwiazdy betlejemskiej na Nowonarodzonego z ikony Bożego Narodzenia. W obydwu wydarzeniach, niegdyś przecież świętowanych razem, jednego dnia, wszystko weseli się, niebiosa wraz z ziemią, aniołowie i ludzie mieszają się, gdzie bowiem przyjęcie Króla, tam i zastępy przychodzą… (doksastikon na ton 8).

Po prawej stronie widzimy właśnie anioły – z aureolami – skrzydłami – zazwyczaj w liczbie trzech, czterech lub sześciu. Trzy jest związane z Trójcą, cztery to wszystkie strony świata, sześć – dni stworzenia świata, który tego dnia się przecież odnawia. Dlatego też obecność aniołów, choć nie poświadcza tego Ewangelia, jest oczywista: tego dnia przecież objawia się Trójjedyny Bóg, Któremu anioły wiernie służą, a skoro były one przy stworzeniu świata, to muszą być i przy jego odnowie. Owa gotowość do służenia Bogu przejawia się w ich postawie – anioły pochylają się w kierunku Chrystusa, składając swe ręce i szaty w geście jakby przyjęcia, otwartości.

syriac icon epiphany.jpg
Zabytkowa ilustracja aramejska

Przejdźmy wreszcie do postaci św. Jana Chrzciciela, z ciemnymi, długimi włosami i brodą, trzymającego prawą rękę nad głową Jezusa, by Go ochrzcić. Zazwyczaj unosi on głowę, patrząc nie na Chrzczonego, lecz na gołębicę, co oznacza wywyższenie Chrystusa. Czasem jednak w geście pokory pochyla się: Idzie za mną mocniejszy ode mnie, a ja nie jestem godzien, aby się schylić i rozwiązać rzemyk u Jego sandałów (Mk 1,7); To ja potrzebuję chrztu od Ciebie, a Ty przychodzisz do mnie? (Mt 3,14). Ubiór św. Jana na ikonie zgadza się z opisem ewangelicznym: nosił odzienie z sierści wielbłądziej i pas skórzany około bioder (Mk 1,6).

Zazwyczaj na brzegu, przy drzewie i blisko św. Jana Chrzciciela widzimy siekierę, która wiąże się z jego słowami: Już siekiera do korzenia drzew jest przyłożona. Każde więc drzewo, które nie wydaje dobrego owocu, będzie wycięte i w ogień wrzucone (Mt 3, 10). Chrzest daje nam szansę nowego życia, ale nie możemy po nim popaść w lenistwo, lecz przeciwnie: starać się, walczyć duchowo.

Monastery Kaftoun.jpg
Stara ikona libańska z monasteru Kaftoun

Rzadko zdarza się, że u góry, w obydwu rogach, mamy obecnych króla Dawida z tekstami psalmów, które zostały przytoczone wyżej oraz proroka Izajasza, trzymającego zwój z następującymi wersetami, które też przewijają się na nabożeństwach święta: Obmyjcie się, czyści bądźcie! Usuńcie zło uczynków waszych sprzed moich oczu! Przestańcie czynić zło! (Iz 1,16); Wy zaś z weselem wodę czerpać będziecie ze zdrojów zbawienia (Iz 12,3); O, wszyscy spragnieni, przyjdźcie do wody, przyjdźcie, choć nie macie pieniędzy! (Iz 55,1).

Tekst o aspektach liturgicznych święta Epifanii
Tekst o treści święta Epifanii

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s