6 stycznia – święto Objawienia Pańskiego (Epifania) liturgicznie

Jako że 6 stycznia – czyli dzień Objawienia Pańskiego – jest jednym z najstarszych i najchwalebniejszych świąt chrześcijańskich (więcej o jego treści tutaj), to jego obrzędy liturgiczne i ludowe należą do najbogatszych z całego roku.

12509052_10153738819596886_8996885156539554748_n.jpg
Kolor liturgiczny to raczej biały, jak na Paschę, Boże Narodzenie i Przemienienie Pańskie. W niektórych tradycjach można spotkać się z niebieskim – zapewne skojarzenie z wodą.

I WIELKIE POWIECZERZE
Sprawowane w wigilię święta wieczór, 5 stycznia; w parafiach powieczerza sprawowane są rzadko, tylko na wielkie okazje. Łączy się ono z litiją.

1. Melorecytowane modlitwy początkowe i psalmy (4, 6, 12, 24, 30, 90 – w praktyce parafialnej część jest pomijana), aż rozlega się pierwszy zwycięski śpiew:  Z nami Bóg, zrozumcie to, poganie, i upokorzcie się, albowiem z nami Bóg! Śpiew angielski:

2. Melorecytowane modły powieczerza, aż rozlega się kolejny tryumfalny śpiew, na który carskie wrota zostają otwarte (tak to przez całe nabożeństwo są zamknięte): troparion Objawienia Pańskiego na ton 1 (cs. Wo Ijordanie):

Gdy w Jordanie chrzczony byłeś, o Panie,
objawiła się Trójca najgodniejsza pokłonu.
Rodzica bowiem głos zaświadczył o Tobie,
nazywając Cię umiłowanym Synem,
Duch zaś w postaci gołębicy
potwierdził prawdziwość tych słów.
Objawiłeś się, Chryste Boże,
i świat oświeciłeś, chwała Tobie!

Jego śpiew w 13 językach:

3. Następne melorecytowane modlitwy powieczerza, aż rozbrzmiewa potężny śpiew kontakionu Objawienia Pańskiego, w trakcie którego carskie wrota ponownie są otwarte.

Objawiłeś się dzisiaj światu
i Światłość Twoja, Panie, zaznaczyła się na nas,
rozumnie śpiewających Tobie:
Przyszedłeś i objawiłeś się, Światłości niedostępna.

Śpiew cerkiewno-słowiański:

Śpiew grecki:

Starogrecki śpiew tego kontakionu – nagranie audio mp3

4. Kolejne melorecytowane modlitwy powieczerza, aż następuje wyjście kleru zza ikonostasu na środek świątyni. To tzw. litija – modlitwa za gromadzonych w świątyni i za świat, litania do wszystkich świętych, błogosławieństwo chleba, wina i oliwy. Kiedy kapłani zmierzają pomiędzy wierny lud, śpiewanych jest pięć sticher na ton 4, autorstwa św. Kosmy z Majumy, oto pierwsza z nich:

Temu, który odziewa się w Światłość jak w szatę,
ze względu na nas spodobało się dzisiaj przyodziać w strumienie Jordanu.
To nie On potrzebował tych strumieni na oczyszczenie,
ale dla nas przygotował odrodzenie.
O, cudzie! Bez ognia przetapia i poucza bez skruszenia,
i zbawia w Nim oświecanych, Chrystus Bóg nasz i Zbawca dusz naszych.

Potem śpiewana jest stichera jego przyszywanego brata, świętego Jana Damasceńskiego:

Panie, chcąc spełnić to, co ustanowione od wieków,
od całego stworzenia przyjąłeś posługujących Twojej Tajemnicy:
od aniołów Gabriela, od ludzi Dziewicę, od niebios gwiazdę
i od wód Jordan, w którym zniszczyłeś nieprawości świata,
Zbawco nasz, chwała Tobie!

Po litanii, kiedy kapłani z przedsionka przechodzą przed stolik z chlebami, winem i oliwą znajdującym się przed ikonostasem, śpiewana jest ta stichera:

Nad rzeką Jordan zobaczył Ciebie Jan do niego idącego, i powiedział:
Chryste Boże, po cóż przyszedłeś do sługi, skoro nie masz zmazy, Panie?
W czyje imię mam Ciebie ochrzcić? Ojca? Przecież nosisz Go w sobie?
Syna? Przecież sam jesteś wcielonym Synem.
Ducha Świętego? Przecież Jego dajesz wiernym.
Objawiłeś się, Boże, zmiłuj się nad nami.

Śpiew tego hymnu w cerkiewno-słowiańskim:

Po zwyczajnych modlitwach na koniec litiji śpiewany jest trzykrotnie troparion Epifanii. Po powieczerzu spożywana jest postna, uroczysta wieczerza wigilijna, o czym więcej we wpisie o Wigilii Objawienia Pańskiego.

Honduras:

10264657_816524785124122_9158226182369831008_n.jpg

II JUTRZNIA
1. Początek zwyczajny, melorecytowane sześciopsalmie, ektenia, po czym diakon wychodzi przed ikonostas wołając: Bóg i Pan, i objawił się nam! (te wersety w to święto mają szczególną moc). Po czym śpiewany jest troparion Chrztu Pańskiego.

2. Recytacja psalmów, po czym czytane/śpiewane są cztery sedalny (katyzmy).
3. Śpiew polijeleja (psalmy 134-135), w trakcie którego zapalają się światła, otwierają się carskie wrota, a kapłani wszyscy i asysta liturgiczna wychodzą zza ikonostasu na środek świątyni. W ramach polijeleja śpiewane są też specjalnie wybrane wersety psalmu oraz uwielbienie (cs. wieliczanie): Uwielbiamy Ciebie, Dawco Życia Chryste, który teraz dla nas w ciele zostałeś ochrzczony przez Jana w wodach Jordanu!

Po tym śpiewana jest antyfona świąt z grona 12 największych, do jakich oczywiście należy Objawienie Pańskie: Od młodości mojej (cs. Ot junosti mojeja).
4. Śpiew prokimenonu na ton 4: Morze ujrzało i uciekło, Jordan cofnął wody swoje.
Czytanie Ewangelii (Mk 1, 9-11). Recytacja psalmu 50, oraz śpiew stichery po Ewangelii:

Bóg Słowo objawił się w ciele rodzajowi ludzkiemu,
stojąc w Jordanie i chcąc być ochrzczonym,
i mówi do Niego Poprzednik:
Jakże wyciągnę rękę i dotknę głowy Tego, który wszystko trzyma?
Chociaż i jesteś Dzieckiem Marii, to wiem, że jesteś Bogiem Przedwiecznym,
chodzisz po ziemi opiewany przez
serafinów i sługa nie nauczy się chrzcić Władcy.
Niedościgniony Panie, chwała Tobie!

Nagranie audio mp3 tej stichery w cerkiewno-słowiańskim (staroobrzędowcy rosyjscy)

e) Wreszcie rozbrzmiewa pełny – a nie tylko katabasja, jak to było 1 stycznia – Kanon Objawienia Pańskiego.

Wykonanie rosyjskie irmosów tegoż kanonu:

Wykonanie serbskie fragmentów Kanonu Epifanii:

IX pieśni Kanonu Teofanii po grecku:

W tym czasie odbywa się też jeleopomazanije – namaszczenie czół olejem przez kapłana zgromadzonych wiernych, którzy całują również będącą na środku ikonę święta.

Po Kanonie śpiewany jest eksapostilarion Objawienia Pańskiego (cs. Jawisja Spas):

Objawiłeś, Zbawco, łaskę i prawdę w strumieniach Jordanu
i będących w ciemności i cieniu śpiących oświeciłeś,
bowiem przyszedłeś i objawiłeś się, Światłości niedostępna.

Nagranie audio mp3 w języku cerkiewno-słowiańskim

5. Śpiew sticher pochwalnych Objawienia Pańskiego, po których następuje Wielka Doksologia (cs. Weliko Slawoslowije) – Chwała na wysokościach Bogu! (cs. Slawa w wisznih Bogu!). Na jej koniec, tak jak inne święta z grona 12 największych, zostaje odśpiewany troparion prazdnika.

6. To ostatni, dwunasty dzień (bo wigilia Epifanii ma Królewskie Czasy i te nie mogą być zastąpione) począwszy od Bożego Narodzenia, gdzie zamiast godzin kanonicznych (cs. czasów) w tradycjach wschodniosłowiańskich za jedną godzinę kanoniczną mogą być zaśpiewane trzy kolędy. Prawosławni mają też specjalne kolędy epifanijne.

Jedna z rumuńskich:

Jedna z greckich:

Grecka wersja disco:

Fińska:

III BOSKA LITURGIA
Celebrowana ta autorstwa św. Jana Chryzostoma, ale jeśli wigilia Epifanii wypada w sobotę lub niedzielę, wtedy w dzień święta sprawowana jest Liturgia św. Bazylego Wielkiego, a w Wigilię Jana Złotoustego.

1. Normalne rozpoczęcie Błogosławione Królestwo (cs. Blagoslowiennoje Carstwo) i ektenia. Na tak wielkie święta bywa, że ektenia, czy pojedyncze inne elementy rozbrzmiewają w różnych językach albo na melodie z innych tradycji – by Dobra Nowina dotarła do każdego człowieka, i jako znak powszechnego zwycięstwa Wiary Prawosławnej.

2. Śpiew trzech antyfon Objawienia Pańskiego.

Antyfona pierwsza:

Antyfona druga:

Trzecia antyfona to de facto Epifanii przeplatany wersetami. Wtedy następuje tzw. małe wejście, czyli duchowieństwo i asysta liturgiczna wychodzi przed ikonostas, z Ewangeliarzem. Po Chwała Ojcu śpiewany jest kontakion Objawienia Pańskiego.

Tak wygląda małe wejście na Epifanię w Afryce:

3. Nie jest śpiewany trisagion (Święty Boże, cs. Swiatyj Boże), lecz hymn: Wy wszyscy, którzyście ochrzczeni w Chrystusie, przyoblekliście się w Chrystusa, alleluja! (cs. Jelici wo Hrista krestistesja, wo Hrista oblekostesja, alliluja!). Albowiem Objawienie Pańskie to jedno z tych świąt, w trakcie którego odbywały się chrzty i bierzmowania, obrzędy przyjęcia do Cerkwi katechumenów. Dosyć logiczne, skoro sam Jezus Chrystus tego dnia przyjął chrzest 😉

Śpiew grecki i angielski (polifonia):

Śpiew arabski:

Śpiew w cerkiewno-słowiańskim, nagranie audio mp3

4. Prokimenon na ton 4: Błogosławiony, który idzie w imię Pańskie. Pan i Bóg, i objawił się nam! Apostoł to Tt 2, 11-14. Śpiew alleluja, czytanie Ewangelii Mt 3, 13-17.

5. Dalej Liturgia toczy się zwyczajowo. Jako hymn do Bogurodzicy śpiewany jest zadostojnik Objawienia Pańskiego:

Uwielbiaj, duszo moja, czcigodniejszą od niebieskich zastępów,
Dziewicę przeczystą Bogurodzicę!
Żaden język nie jest w mocy godnie wysławić
i nawet anielskie umysły mają wątpliwości,
jak śpiewać Tobie, Bogurodzico,
ale jako łaskawa przyjmij wiarę,
bowiem znasz naszą żywą miłość,
Ty jesteś Orędowniczką chrześcijan, Ciebie uwielbiamy.

Śpiew zadostojnika Epifanii po rumuńsku:

Nagranie audio mp3 tegoż zadostojnika w cerkiewno-słowiańskim

Nagranie audio mp3 tegoż zadostojnika po grecku (polifonia)

Natomiast koinonikon (cs. zapriczastnyj), czyli śpiew na Komunię to: Boża zbawcza łaska objawiła się wszystkim ludziom, alleluja!

Nagranie audio mp3 koinonikonu Epifanii po angielsku

phoca_thumb_l_dsc_6134.jpg

IV OBRZĘD WIELKIEGO POŚWIĘCENIA WODY
Ma on miejsce bezpośrednio po Boskiej Liturgii, po grecku nazywa się wielka hagiasma. Obrzęd ten można właściwie zaliczać do jednego z Sakramentów (Misteriów=Tajemnic), gdyż ta święcona woda się zmienia i nie podlega zepsuciu (jeśli oczywiście do niej nie plujemy czy coś w tym stylu ;p), czyli, przejawia się tu działalność Boża przez ludzkie obrzędy, zmienia się esencja w sposób niewidzialny, dla Zbawienia. Tu też należy przypomnieć, iż w Cerkwi prawosławnej nie ogranicza się liczby Sakramentów do siedmiu – takie wyliczenia to wpływ zachodni, niezgodny z Tradycją. Wodę tę zaleca się pić na czczo – w dzień święta, a potem przy chorobie duszy i/lub ciała, stosuje się do niej nawet terminy priczastitisja, czy po arabsku tanāłal – obydwa odnoszą się do przyjmowania (spożywania, brania udziału w) Eucharystii. W większości tradycji panuje zwyczaj pójścia z procesją nad zbiornik wodny w okolicy, i tam dokonania wielkiego poświęcenia i kąpania się w tej wodzie (och, chciałabym tego kiedyś doświadczyć! ;D).

Chyba najbarwniejsze procesje są w Etiopii, to w samej stolicy na Epifanię, zwaną tam Timket:

W niektórych krajach w tej wodzie odbywa się konkurs o wyłowienie krzyża, tak to wygląda w USA:

Macedonia:

Ponadto, to właśnie tą wodą zostają potem skropione mieszkania wiernych przez kapłana w ramach wizyty duszpasterskiej, tzw. „kolędy”, które rozpoczynają się od tego dnia. Na jej przebieg składa się też czytanie Ewangelii (o chrzcie w Jordanie lub Zacheuszu) oraz specjalne modlitwy za domowników, po czym jest czas na rozmowę i skosztowanie nie-postnych wypieków (wszak Wielki Postu tuż tuż!).

Przebieg wielkiego poświęcenia wody:

1. Kapłani wraz ze służbą liturgiczną wychodzą na środek świątyni przed ikonę świąteczną, lub przed cerkiew, lub idą nad zbiornik wodny z wiernymi.

15936708_467156970121629_2539563514376197855_o.jpg

W każdym z tych miejsc przygotowane są wielkie naczynia z wodą, bywają też mniejsze, które zostaną rozdane ludziom – lub bywa, że ludzie przynoszą je ze sobą (oprócz małych buteleczek czy słoików widywane są też karnistry). Śpiewane są, po dwa razy, krótkie hymny. Drugi z nich brzmi tak:
Dzisiaj poświęcany jest żywioł wody, rozdziela się Jordan
i zatrzymuje potok swych wód, widząc Władcę chrzczonego.

Śpiew serbski w cerkiewno-słowiańskim tegoż hymnu:

Śpiew arabski tego samego hymnu:

2. Czytane są trzy paremije z Księgi Izajasza: Iz 35, 1-10 oraz Iz 55, 1-13 oraz Iz 12, 3-6. Śpiew prokimna, i czytanie Apostoła (1 Kor 10, 1-4). Śpiew alleluja. i czytanie Ewangelii wg św. Marka (1, 9-11).

3. Potem wygłaszana jest ektenia, z dodatkowymi wezwaniami dotyczącymi oświęcanej/poświęcanej/święconej właśnie wody. W tym czasie kapłan czyta specjalna modlitwę po cichu, a po ektenii – kolejną modlitwę na głos, przy czym jej pierwsze zdanie donośnie powtarza trzy razy: Wielki jesteś, Panie, i przedziwne są Twoje czyny i żadne słowo nie podoła, by móc wysławiać Twoje cuda (w tradycji arabskiej chór/lud po każdym tym zawołaniu śpiewa: Chwała Tobie, Panie!). W jej środku powtarza trzy razy zdanie: Ty przeto, Człowiekolubcze, Królu, przyjdź i teraz przez zstąpienie Świętego Twego Ducha, i uświęć tę wodę, maczając przy tym lekko palce w wodzie lub zapalone świece (np. w każdym z kubłów, w rzece, jeziorze etc.), lub też dmucha na nią.

4. Po odczytanych modlitwach kapłan, przy śpiewie troparionu Objawienia Pańskiego, zanurza krzyż w wodzie. W niektórych miejscach krzyż może być obłożony bazylią czy innym kwieciem (ładnie pachnie wtedy!).

YD1A9866.jpg

5. Po tym poświęceniu kapłan kropi cerkiew i wszystkich zgromadzonych w niej wierni tą nowo-poświęconą wodą. Potem także przy zwyczajowym całowaniu krzyża na koniec Liturgii duchowny kropi tą wodą głowę każdego kolejnego wiernego.

Następnie wszyscy sobie nalewają wody i zabierają ją do domu, niektórzy – jeśli jest taka możliwość – kąpią się w nowo-poświęconej wodzie. Różne są regionalne pozdrowienia, ja najbardziej lubię to serbskie: Bog se javi! Vaistinu se javi! czyli Bóg się objawił! Prawdziwie się objawił!

Po czym wszyscy się rozchodzą do domów, by zjeść uroczysty posiłek, zawierający wszystko – bo to wielkie święto, w które nigdy nie ma postu.

Jakiś monaster w Egipcie:

12592243_986229964748475_8833358096505947822_n.jpg

Są trzy możliwe pory sprawowania wyżej opisanych nabożeństw:
a) wielkie powieczerze wieczorem w Wigilię Epifanii (5 stycznia), jutrznia, Boska Liturgia i wielkie poświęcenie wody w dzień Epifanii (6 stycznia) rano;
b) wielkie powieczerze i jutrznia wieczorem w Wigilię Epifanii jako wsienocznoje bdienije, Boska Liturgia i wielkie poświęcenie wody w dzień Epifanii (6 stycznia) rano;
c) na wzór Bożego Narodzenia, bo pierwotnie było to jedno święto, czyli wielki powieczerze późno w nocy, bezpośrednio po nim jutrznia, Boska Liturgia i wielkie poświęcenie wody jeszcze przed świtem.

Russia_Epiphany_9.jpg

Objawienie Pańskie kończy okres świętych dni i wieczorów, które rozpoczęły się wraz z Bożym Narodzeniem, mimo że Epifania ma swój okres poświęcia do 14 stycznia. Dzień po Epifanii wracamy, aż do Triody Postnej (której pierwszym etapem jest Przedpoście), do zwyczajnego trybu tygodnia i żywienia, czyli środa i piątek post, reszta dni nie-postna.

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s